<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Music &#8211; ড. আব্দুল্লাহ আল মামুন</title>
	<atom:link href="https://mamoon.net/category/opinion/music-opinion/feed" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://mamoon.net</link>
	<description>mamoon.net</description>
	<lastBuildDate>Mon, 14 Sep 2026 10:57:18 +0000</lastBuildDate>
	<language>en-US</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.2</generator>

<image>
	<url>https://mamoon.net/wp-content/uploads/2026/05/Logo-Mamoon-Vai-150x150.png</url>
	<title>Music &#8211; ড. আব্দুল্লাহ আল মামুন</title>
	<link>https://mamoon.net</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>সোলসের সুবর্ণজয়ন্তী ও আমার স্মৃতিকথা</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/918</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/918#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 14 Sep 2026 10:57:18 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=918</guid>

					<description><![CDATA[সত্তর দশকের শেষের দিকের কথা। পঞ্চপান্ডব বলে পরিচিত আজম খান, ফেরদৗস ওয়াহিদ, ফিরোজ সাঁই, ফকির আলমগীর ও পিলু মমতাজ তখন বাংলা ও ফোক গানগুলো ইলেকট্রিক গীটার, ড্রাম, কী-বোর্ডের মত পাশ্চাত্য...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>সত্তর দশকের শেষের দিকের কথা। পঞ্চপান্ডব বলে পরিচিত আজম খান, ফেরদৗস ওয়াহিদ, ফিরোজ সাঁই, ফকির আলমগীর ও পিলু মমতাজ তখন বাংলা ও ফোক গানগুলো ইলেকট্রিক গীটার, ড্রাম, কী-বোর্ডের মত পাশ্চাত্য যন্ত্রানুষঙ্গে গেয়ে দেশ মাতাচ্ছিলেন। অন্যদিকে বাংলাদেশ টিলিভিশনে লাকী আখন্দের কন্ঠে এই নীল মনিহার গানটি আমার মতো অগনিত তরুণ ও যুব সমাজের হৃদয়ে রীতিমত ঝড় তুলল। পুরো দেশ যখন লাকী ভাই ও পঞ্চপান্ডবের গানের সুরে বুদ হয়ে আছে তখন চট্টগ্রামে সোলস নামের একটি অখ্যাত ব্যান্ডের হাত ধরে গানের ভূবনে ঘটছিল নিরব বিপ্লব। তখন কেউ কি জানতো, সোলস-এর গান আধুনিক ও ব্যান্ড সঙ্গীতের মোড় ঘুরিয়ে দেবে? সোলসই হবে বাংলাদেশের সবচেয়ে দীর্ঘায়ূ ব্যান্ড?</p>
<p>সাজেদ উল আলম ও মমতাজুল হক লুলুর হাতে ধরে ১৯৭২ সালে চট্টগ্রামের সঙ্গীতাঙ্গণে যাত্রা শুরু করে সুরেলা নামের একটি অর্কেস্ট্রা দল। এই দু’জনের সাথে যোগ দেন আরেকজন সঙ্গীতপিপাসু তরুণ সুব্রত বড়ুয়া রনি। ১৯৭৩ সালে সুরেলা নাম বদলে গঠিত হয় সোলস ব্যান্ড। তখন চট্টগ্রামের বিভিন্ন স্কুল, কলেজ পাড়ার অনুষ্ঠানে আধুনিক বাংলা, লালন, ভাওয়াইয়া, প্রচলিত ফোক ও হিন্দি গান পরিবেশন করে সোলস প্রচুর জনপ্রিয়তা অর্জন করে। তবে হোটেল বা ক্লাবে অনুষ্ঠান করার সময় ইংরেজী গানও পরিবেশন করত সোলস।</p>
<p>সাজেদ, লুলু ও রনির প্রচেষ্টায় মূলত সোলস প্রতিষ্ঠিত হলেও ব্যান্ড লীডার/ম্যানেজার ছিলেন সাজেদ উল আলম। ব্যান্ডের মূল সিদ্ধান্তগুলো তিনিই নিতেন। একজন বহুমুখী, ও অত্যন্ত প্রতিভাধর শিল্পী ছিলেন সাজেদ। হারমোনিয়াম, তবলা, ব্যাঞ্জো ও গীটার সহ এমন কোনো বাদ্য ছিলনা যা তিনি বাজাতে পারতেন না। সোলসকে বাংলাদেশের সেরা ব্যান্ড হিসাবে প্রতিষ্ঠিত করার তিনি স্বপ্ন দেখতেন।  শক্ত হাতে হাল ধরে সোলকে সে পথেই তিনি এগিয়ে নিয়ে গিয়েছিলেন। ১৯৮০ সালে তিনি দেশ ছেড়ে চলে গেলেই, লক্ষ্যচ্যুত হয়নি সোলস। অটুট বিশ্বাস নিয়ে কাংখিত লক্ষ্য অর্জনে সমর্থ হয় সোলস।</p>
<p>প্রতিষ্ঠালগ্নে সোলসের লাইনআপ ছিল এরকম &#8211; সাজেদ-উল-আলম: রিদম গিটার, একোর্ডিয়ান; সুব্রত বড়ুয়া রনি &#8211; ড্রাম, মমতাজুল হক লুলু &#8211; লিড গিটার/বেনজু, তপন চৌধুরী &#8211; বাংলা গায়ক, রুডি &#8211; বেস গিটার ও ইংরেজি গায়ক, লরেঞ্জো &#8211; রিদম ও ইংরেজি গায়ক। পরবর্তীতে যোগ দেন নকীব খান, নাসিম আলী খান,  আহমেদ নেওয়াজ, আইয়ুব বাচ্চু, পিলু খান ও, মোহাম্মদ আলী সহ আরো অনেকে। নাসিম প্রথম দিকে মূলত ইংরেজী গান গাইতেন। তাঁর গাওয়া More Thank I can Say গানটি আশির দশকে আলোড়ন তুলেছিল।</p>
<p>যতদূর জানি,  তপন চৌধুরী, রুডি, লরেঞ্জা ও আইয়ুব বাচ্চুর মত শিল্পীদের সুব্রত বড়ৃুয়া রনিই সোলসে টেনে আনেন। রনি দা একজন উচ্ছল ও প্রানবন্ত মানুষ ছিলেন। মনে পড়ে, ২০১৬ সালে চট্টগ্রামে আমার অডিও অ্যালবাম প্রকাশনা অনুষ্ঠানে আমন্ত্রণ জানালে অসুস্থতা নিয়েও তিনি ছুটে আসেন। সাথে নিয়ে আসেন বন্ধু মো: আলী ও নেওয়াজ ভাইকে।</p>
<p>সত্যি বলতে কি, তপন চৌধুরী ছিল সোলসের প্রানভ্রোমরা। তপনকে বাদ দিয়ে সোলসের কথাই ভাবা যায়না। তপন চৌধুরীর গাওয়া গানগুলো সব ধরণের স্রোতাদের হৃদয়ে খুব সহজেই জায়গা করে নিয়েছিল। বন্ধু তপনের ভিন্ন মাত্রার গায়কী ও কন্ঠের যাদু পরবর্তীতে সোলসের সাফল্যের অন্যতম কারণ বলে আমি মনে করি।</p>
<p>১৯৭৪ সালে কী-বোর্ডিষ্ট হিসাবে নকীব খান যোগ দেয়ার পর সোলস-এর গতিপথ বদলে যায়। নকীব খানের সুরে সোলস নিজস্ব মৌলিক গান তৈরী করতে শুরু করে। আর সোলস ব্যান্ড হিসাবে আত্মপরিচিতি খুঁজে পায়। গানের কথা ও মেলোডিকে গুরুত্ব দিয়ে হামিংয়ের ব্যবহার করে ব্যাতিক্রমী সুর করতেন নকীব খান। যা সোলস-এর গানে দিয়েছে বৈচিত্র, স্রোতারা পেয়েছে নতুনত্বের স্বাদ। ফলে জয় করেছে সবার মন। গানের গুরুত্বপূর্ণ অংশে হামিং-এর ব্যবহারে নকীবের সমকক্ষ আজও কেউ আছে বলে আমার জানা নেই।</p>
<p>ব্যান্ড দলগুলোর একটি প্রতিযোগীতায় জয়ী হয়েই জাতীয় পর্যায়ে প্রথম খ্যাতির স্বাদ পায় সোলস। ১৯৭৭ সালে ঢাকার কেন্টনমেন্ট শাহীন স্কুলের অডিটোরিয়ামে Mod Friendship Link  এবং  Youth Organisation এর যৌথ উদ্যোগে একটি ব্যান্ড প্রতিযোগীতার আয়োজন করা হয়। এতে ঋষিজ, স্পন্দন সহ তৎকালীন বাংলাদেশের শীর্ষ ব্যান্ডগুলো অংশগ্রহন করে। প্রতিযোগীতার বিচারক ছিলেন সত্য সাহা, দেবু ভট্টাচার্য ও গাজী মাজহারুল আনোয়ারের মত কিংবদন্তি সঙ্গীতজ্ঞ ও গীতিকার। প্রতিযোগীতায় সেরা কি-বোর্ড বাদক হিসাবে নকীব খান এবং তাজুল ইমাম সেরা কন্ঠ শিল্পীর পুরস্কার পান। সর্বোপরি সোলস সেরা ব্যান্ড দলের শিরোপা অর্জন করে। এভাবে সোলস ঢাকায় একটি শীর্ষ ব্যান্ড হিসাবে প্রতিষ্ঠা পায়। সোলসের আরেকটি মাইলস্টোন হচ্ছে ১৯৮১ সালে হিজবুল বাহার জাহাজে মেধাবী ছাত্রছাত্রীদের শিক্ষাসফরের সময় মনোরঞ্জনের জন্য আয়োজিত সাংস্কৃতি অনুষ্ঠানে অংশ গ্রহন। এই অনুষ্ঠানে শেফালী ঘোষ, শ্যামসুন্দর বৈষ্ণব সহ বহু জাতীয় পর্যায়ের শিল্পী অংশগ্রহন করেন।</p>
<p>গীতিকার, সুরকার এবং কন্ঠশিল্পী, এই তিন জনের সৃজনশীল কাজের জন্যই একটি গান সফল বা জনপ্রিয় হয়।  এখানে কারো অবদান ছোটো করে দেখার মত নয়। অথচ একটি গান যখন হিট হয় তখন আমার কেবল কন্ঠশিল্পীর নামই মনে রাখি। গানের যারা মূল কারিগর অর্থাৎ সুরকার ও গীতিকার পর্দার অন্তরালেই থেকে যান। তাই সত্তর ও আশি দশকে সোলস-এর উত্থানের জন্য অবদান রেখেছেন এমন কয়েকজন গীতিকার ও সুরকারের কথা এখন লিখব।  এটা অনস্বীকার্য, অনেকের সন্মিলিত অবদান ও প্রচেষ্টার জন্যই সোলস আজকের এই অবস্থানে এসে দাঁড়িয়েছে, গানের ভূবনে এখনো নক্ষত্র  হয়ে জ¦ল জ¦ল করছে। আমার লেখায়, যাদের সাথে আমার নিবিড় যোগাযোগ ছিল শুধু তাঁদের কথাই উঠে এসেছে। তাই অনেকের নাম হয়তো বাদ পড়ে গেছে। তবে এটা স্বেচ্ছাকৃত বা কাউকে খাটো করার জন্য নয়।</p>
<p>উল্লেখ্য, চট্টগ্রামে থেকে প্রকাশিত প্রথম দৈনিক পত্রিকার সম্পাদক ও একুশে পদক বিজয়ী জনাব আব্দুল মালেক সোলসের একজন অন্যতম পৃষ্ঠপোষক ছিলেন। তাঁর কন্যা ফাহমিদা মালেক কোহিনূর সোলসে এক সময় গান করত।</p>
<p>তাজুল ইমাম ১৯৭৫ থেকে ১৯৮১ সাথে আমেরিকায় পাড়ি জমানোর আগ পর্যন্ত কন্ঠ শিল্পী হিসাবে সোলস-এর সাথে গান পরিবেশন করেন। তিনি সোলসে-এর বেশ কিছু জনপ্রিয় গানের সুরকার ও রচয়িতা। এর মধ্যে উল্লেখযোগ্য হচ্ছে – খুঁজিস যাহারে, এই কীর্তিনাশার তীরে, ফুটবল, কান্দিস কেনে মন পাগলারে ও শিমুল ফুটেছে, পলাশ ফুটেছে। শিমুল ফুটেছে গানটি মূলত সোলস-এর জন্য করা হলেও পরে তপন চোধুরীর প্রথম সলো অ্যালবামে স্থান পায় ও তুমুল জনপ্রিয়তা অর্জন করে। তাজুল ইমামের পঞ্চ গায়েন নামের একটি বাউল দল ছিল। তিনি বাউল কালা শাহ থেকে রসিক আমার মন বান্ধিয়া’র মত বেশ কিছু বাউল গান সংগ্রহ করে সোলস-এর গানের  সংগ্রহকে  সমৃদ্ধ ও বৈচিত্রপূর্ণ করেছেন।</p>
<p>নকীব খানের বড় ভাই জিলু খান চট্টগ্রাম বেতারের একজন প্রখ্যাত সুরকার ও গায়ক ছিলেন। বালার্ক নামে তাঁর একটি ব্যান্ড ছিল যার সদস্য ছিল নকীব খান ও পিলু খান। জিলু ভাইয়ের সুর করা সোলস-এর বিখ্যাত গানের মধ্যে রয়েছে &#8211; মন শুধু মন ছুঁয়েছে, মনে কর এখন অনেক রাত, সুখ পাখী আইলো উড়িয়া ইত্যাদি। কিন্তু দীর্ঘদিন গানের জগত থেকে দূরে সরে থাকায় জিলু ভাইয়ের কথা অনেকেরই অজানা। জিলু ভাইয়ের বন্ধু কবি হেনা ইসলাম সোলস-এর জন্য  কলেজের করিডোরে একদিন, ফরেষ্ট হিলে এক দুপুরে, মনে কর এখন অনেক রাত, সুখ পাখী আইলো উড়িয়ার মত কিছু দুরন্ত গান রচনা করেছেন।</p>
<p>এছাড়া সোলস-এর জন্য গান লিখেছেন স্বনামধন্য গীতিকবি শহীদ মাহমুদ জঙ্গী। যিনি প্রতিদিন প্রতিটি মুহূর্ত, ভালোবাসি সবুজ মেলা, চায়ের কাপে পরিচয় ও বাচ্চুর সুরে একদিন ঘুম ভাঙ্গা শহরে-এর মত বেশ কিছু জনপ্রিয় গান লিখেছেন। একদিন ঘুম ভাঙ্গা শহরে গানটি সোলস-এর হয়ে বিটিভিতে পারফর্ম করেছিল বাচ্চু। কিন্তু সোলস ছেড়ে যাবার সময় সবার অনুমতি নিয়ে গানটি বাচ্চু নিজের রক ব্যান্ড এলআরবি’র জন্য নিয়ে যায়। এটি ছিল এলআরবি ব্যান্ডের প্রথম গান যা পরবর্তীতে তুমুল জনপ্রিয়তা পায়।</p>
<p>১৯৮০ সালে লীড গিটারিষ্ট সাজেদ বিদেশে চলে গেলে সোলসে-এ গিটারিষ্ট হিসাবে আসে আইয়ুব বাচ্চু। আইয়ুব বাচ্চু ১৯৮৩ সাল পর্যন্ত সোলসের সাথে ছিলেন। লীড গীটার বাজানোর পাশাপাশি সোলস-এর জন্য কলেজের করিডোরে, ফরেষ্ট হিলের মত অনেক গানের তিনি তিনি সুর করেন।</p>
<p>এই ধারাবাহিকতায় পরবর্তীতে ১৯৯৩ সালে পার্থ বড়ুয়া সোলস-এ যোগ দেয়। নকীব খান ও আইয়ুব বাচ্চুর মত কিংবদন্তি সুরকারদের যোগ্য উত্তরসূরী হয়ে একের পর এক জননন্দিত গান তৈরী করে সোলস-এর জয়যাত্রা অব্যাহত রেখেছে পার্থ বড়ুয়া।  সোলসে এখনো আছে আমাদের সময়কার নাসিম আলী খান। যিনি এখনো পরম মমতায় নতুন সদস্যদের নিয়ে সোলসকে আগলে রেখেছেন।  সোলস-এর বর্তমান লাইনাপ হচ্ছে- নাসীম আলী খান: কন্ঠ, পার্থ বড়ুয়া: গীটার ও কন্ঠ, আহাসানুর রহমান আশিক: ড্রামস, মীর মাসুম: কি-বোর্ড ও মারুফ হাসান: বেজ গীটার।</p>
<p>সোলস-এর প্রায় সব সদস্যদের সাথে সখ্য থাকলেও শৈশবের বন্ধু হবার সুবাদে নকীব খানের সাথে আমার ঘনিষ্ঠতা ছিল একটু বেশী। নকীব খানের বাবা শ্রদ্ধেয় আইয়ুূব খান চট্টগ্রাম কাজেম আলী হাই স্কুলের আমৃত্যু প্রধান শিক্ষক ছিলেন। স্কুলের সাথেই ছিল নকীবের বাসা। ওর বাড়ীতেও আমার নিয়মিত  আসা যাওয়া ছিল।</p>
<p>৭৬/৭৭ সালের কথা। আমরা তখন চট্টগ্রাম কলেজে পড়ছি। স্কুলে পাঠ শেষ করে ভর্র্তি হলাম চট্টগ্রাম কলেজে। নকীবও আসলো একই কলেজে, জায়গা পেলাম একই সেকশানে। সোলসের বাদ্যযন্ত্র নিয়ে নকীবের বাড়ীতে রিহার্সাল হত। সেই সুবাদে প্রায় ওর বাসায় ব্যান্ডের অন্য সদস্যদের সাথে গানের আড্ডা জমতো। কলেজের প্রায় ২০০ মিটার দূরেই ছিল নকীবের বাড়ী। দুপুরে লাঞ্চ ব্রেকে প্রায় ওর বাসায় গিয়ে আড্ডা দিতাম। নতুন কোনো গান সুর করলেই নকীব আমাকে গেয়ে শোনাতো</p>
<p>আমার পরিবারে লেখালেখি, সাংবাদিকতা ও সাংস্কৃতিক চর্চার একটা আবহ ছিল। সেই পারিবারিক ঐতিহ্যকে লালন করেই ছোটোবেলা থেকে কবিতা ও সঙ্গীত চর্চার দিকে ঝুঁকে পড়ি।  ওই যুগে ছিলনা ফেসবুক কিংবা ম্যাসেঞ্জার চ্যাট গ্রুপ। কবিতা ও শিল্প চর্চা কিংবা বন্ধুদের সাথে আড্ডা দিয়ে ও খেলা ধূলো করেই সময় কাটতো। কিন্তু আমি যে ব্যান্ডের জন্য গান লিখবো সে কথা কখনো ভাবনি।</p>
<p>ক্লাসে দুষ্টুমি ও খুনসুটি করার যাতে সুযোগ হয় সেজন্য বসতাম গ্যালারীর সবচেয়ে পেছনের সারিতে।  একবার চট্টগ্রাম কলেজের সায়েন্স গ্যালারীর শেষ মাথায় বসে আছি দু’জন। ক্লাসের একজন বান্ধবীকে ক্লাসরুমের সামনের দরজা দিয়ে ঢুকতে দেখেই তোরে পুতুলের মতো সাজিয়ে গানটির ভাবনা মাথায় আসে। গানটি নিয়ে তাৎক্ষণিকভাবে কিছু শব্দমালা মাথায় ঘুরপাক খাচ্ছিল। এভাবেই গানটির জন্ম হয়। প্রথমে গানটির প্রথম লাইনে হৃদয়ের সোকেসে রাখবো লিখা হয়। কিন্তু পরে বন্ধু তপন চৌধুরীর পরামর্শে সোকেস-এর পরিবর্তে একটু সহজতর কোঠরে শব্দটি ব্যবহার করা হয়। তোরে পুতুলের করে সাজিয়ে ছিল আমার লেখা প্রথম গান। এরপর কক্সবাজার সমুদ্র সৈকতে ফেলে আসা শৈশবের ফেলে আসা দিনগুলো নিয়ে মুখরিত জীবন ও কৈশোরের একটি বিয়োগান্তক ঘটনা নিয়ে লিখি ভুলে গেছো তুমি”সহ আরো বেশ কিছু গান। সত্তর দশকে আমরা চট্টগ্রামের দেওয়ান বাজার এলাকায় কাজেম আলী বাইলেনের শেষ মাথায় অবস্থিত খান বিল্ডিং-এ থাকতাম। ওই বিল্ডিং-এর ছাদে বসে স্মৃতিকাতর এক দুপুরে মুখরিত  জীবন গানটি লিখি।</p>
<p>সোলসের চলার পথ কুসুমাস্তীর্ণ ছিলনা। ১৯৮৩ সালে প্রকাশিত হয় সোলসের প্রথম অডিও ক্যাসেট  অ্যালবাম  -সুপার সোলস। তবে এই অ্যালবামটি বের করতে সোলসকে অনেক কাট-খড় পোড়াতে হয়েছে। ঢাকায় অনেকের দুয়ারে ধর্ণা দিয়েও প্রথমে অ্যালবামটি কিনতে কেউ আগ্রহ দেখায়নি।  অবশেষে দেবু ভট্টাচার্য অ্যালবামটি প্রযোজনা করতে রাজী হন। কাকরাইলের মোড়ে ইপসা স্টুডিওতে অ্যালবামের রেকর্ডিং হয়। স্টুডিওর মালিক এবং রেকর্ডিষ্ট ছিলেন জিংগা শিল্পী গোষ্ঠির শাফায়াত আলী। অ্যালবাম করতে খচর হয় প্রায় ৩০ হাজার টাকা তবে প্রযোজক সোলস-কে ১৭ হাজার টাকা দিতে সন্মত হয়।  ক্যাসেটটি বের হবার পর দেশজুড়ে রীতিমত শোরগোল পড়ে যায়। এটি ছিল দেশের ব্যান্ড সংগীতের ইতিহাসে অন্যতম সফল ও জনপ্রিয় অ্যালবাম। এরপর সোলসকে আর পেছন ফিরে তাকাতে হয়নি।</p>
<p>সোলসের এই যুগান্তকারী অ্যালবামে ছিল আমার লিখা তিনটি গান &#8211; তোরে পুতুলের মতো করে, মুখরিত জীবন ও ভুলে গেছো তুমি। তোরে পুতুলে মতো করে গানটি মূলত সোলসে-এর হলেও অ্যালবাম প্রকাশনার আগেই কুমার বিশ^জিত বাংলাদেশ টেলিভিশনে পরিবশেন করে। যা রাতারাতি বাংলাদেশের একটি অন্যতম জনপ্রিয় গান হিসাবে খ্যাতি পায়। অন্যদিকে আমার লেখা মুখরিত জীবন গানটির জনপ্রিয়তায় এখনো যেনো এক পরদ ধূলোও পড়েনি। হিট হবে, এজন্য কখনো গান লিখিনি।   চট্টগ্রাম  কলেজের সায়েন্স গ্যালারীতে বসে লেখা কিছু অসংলগ্ন পদ্য যে কালজয়ী গান হয়ে যাবে, পাঁচ দশক পর আজ একুশ শতকের প্রান্তে এসেও মানুষের মুখে মুখে ফিরবে সে কখনো ভাবিনি।</p>
<p>ইদানিং গান হিট হলো কিনা তা নির্ধারণ করা হয় গানটির ইউটিউবে ভিউয়ারের সংখ্যার উপর।  এজন্য ব্যবহার করা হচ্ছে প্রযুক্তি।  ফেসবুক, গুগুল, ইউটিউব, ও টিকটকের মত বিভিন্ন প্ল্যাটফর্মে দেয়া হচ্ছে অ্যাড। পত্র-পত্রিকা, ও অনলাইন মিডিয়ার জন্য তৈরা হচ্ছে বিভিন্ন ধরণের কনটেন্ট। এগুলো সস্তায় আসেনা। এজন্য ব্যায় করতে হয় অনেক অর্থ। বহু গীতিকবি ও কন্ঠশিল্পীরা গানকে জনপ্রিয় করার জন্য এ পথেই এগুচ্ছেন।</p>
<p>তবে লক্ষ লক্ষ ভিউয়ার হলেই কি একটি গানকে হিট বলা যাবে? কখখনো নয়। একটি গানের সত্যিকারের জনপ্রিয়তার বিচার করতে হয় সময়ের মাপে, ভিউয়ারের সংখ্যা দিয়ে নয়। এজন্য অপেক্ষা করতে হবে হয়তো এক যুগ কিংবা তারও বেশী। এমন অনেক গানের কথা আমরা জানি যেগুলো এক সময় ঝড় তুললেও, সময়ের ঘুর্নিপাকে কিছুদিনের মধ্যে স্রোতাদের স্মৃতি থেকে হারিয়ে গেছে।  তাই ২০/৩০ বছর পরও একটি গান যদি মানুষের মুখে মুখে সুর তোলে তাহলেই বুঝতে হবে গানটি আসলেই হিট হয়েছে।  সেই বিচারে সোলস, তাদের প্রায় প্রতিটি এলবামেই কিছু হিট গান উপহার দিয়েছে। পঞ্চাশ বছর পরও সোলসে-এর জনপ্রিয়তায় ভাটা পড়েনি। এটা যেকোনো ব্যান্ডের জন্যই এক অনন্য প্রাপ্তি। আমি অত্যন্ত ভাগ্যবান যে সোলস-এর জন্য আমার লেখা গানগুলো সেই সত্তর দশক থেকে আজ পর্যন্ত বিভিন্ন প্রজন্মের স্রোতারা এখনো মনে রেখেছে। এর চেয়ে বড় পাওয়া আর কি হতে পারে?</p>
<p>সোলস-এর জন্ম ও বেড়ে ওঠা চট্টগ্রামে। ঢাকা দেশের রাজধানী হলেও ব্যান্ড সঙ্গীতের সুতিকাগার হল চট্টগ্রাম। এলআরবি, রেনেসাঁ, জেমসের নগর বাউল, ফিলিংস ও স্পাইডারের মত ব্যান্ডের উত্থান এই চট্টগ্রাম থেকেই।</p>
<p>সত্তর দশকে ব্যান্ড সঙ্গীত নিয়ে মানুষের মধ্যে নেতিবাচক ধারণা ছিল। মানুষ ভাবতো ব্যান্ড সঙ্গীতের মাধ্যমে পাশ্চাত্যের অপসংস্কৃতি আমাদের সমাজে অনুপ্রেবশ করছে। অথচ ব্যান্ড সঙ্গীত হলেও সোলস-এর গান তরুণ, যুবক, এমনকি আমাদের আগের প্রজন্মের প্রবীণরাও শুনতেন এবং উপভোগ করতেন। এটাই হচ্ছে সোলসের কৃতিত্ব।</p>
<p>এই মুখরিত জীবনের চলার বাঁকে &#8211; চলতে চলতে আমাদের তারুণ্যের ব্যান্ড সোলস এখন পঞ্চাশে পা দিলেও সোলস এখনো জিইয়ে রেখেছে নিজস্ব ব্রান্ডের সুরের ধারা। বিভিন্ন্ন সময়ে কিংবদন্তি মিউজিশিয়ানরা ব্যান্ড চেড়ে চলে গেলেও পার্থ বড়ুুয়া ও নাসিম আলীর নেতৃত্বে তারুণ্যের উচ্ছ্বাস ধারণ করে সোলস এগিয়ে চলেছে আপন গতিতে। এদের পর হয়তো গিটার হাতে নিয়ে সোলস-এর হাল ধরবে আরো এক ঝাঁক স্বপ্নবাজ তরুণ। ওদের হাত ধরে এভাবেই বেঁচে থাকবে সোলস যুগের পর যুগ।</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/918/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>একজন কালজয়ী শিল্পীর বিদায়, শাহনাজ রহমতুল্লাহ</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/698</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/698#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 08 Sep 2026 00:30:29 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=698</guid>

					<description><![CDATA[হারিয়ে যাচ্ছে একে একে আমার ভালো লাগার শিল্পীরা। কেন জানি না, যতই দিন যাচ্ছে এই তালিকা দীর্ঘ থেকে দীর্ঘতর হচ্ছে। আমার দুরন্ত কৈশোর ও টগবগে যৌবনের দিনগুলো মুখরিত ছিল যাদের...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>হারিয়ে যাচ্ছে একে একে আমার ভালো লাগার শিল্পীরা। কেন জানি না, যতই দিন যাচ্ছে এই তালিকা দীর্ঘ থেকে দীর্ঘতর হচ্ছে। আমার দুরন্ত কৈশোর ও টগবগে যৌবনের দিনগুলো মুখরিত ছিল যাদের গানে, তাদের অন্যতম একজন ছিলেন শাহনাজ রহমতুল্লাহ। </p>
<p>শাহনাজের অসাধারণ গায়কী, আমেজভরা গলার কারুকাজ বাংলা গানে যোগ করেছিল এক নতুন মাত্রা। এ জন্য সঙ্গীত জগতে ব্যতিক্রমী আসনে সমাসীন হয়েছিলেন তিনি। আর তাই সঙ্গীতপ্রিয় মানুষের কাছ থেকে পেয়েছেন কেবল ভালোবাসা আর ভালোবাসা। </p>
<p>১৯৫২ সালে ঢাকার এক শিল্পী পরিবারে শাহনাজ রহমতুল্লাহর জন্ম। মায়ের কাছেই তাঁর সঙ্গীতের হাতেখড়ি। বড় ভাই প্রখ্যাত সুরকার ও সঙ্গীত পরিচালক আনোয়ার পারভেজ এবং আরেক ভাই হলেন জনপ্রিয় নায়ক ও গায়ল জাফর ইকবাল। খুব কম বয়সেই তিনি শিল্পী হিসাবে খ্যাতি পান। জাত শিল্পীদের ক্ষেত্রে মনে হয়ে এমনই হয়ে থাকে। </p>
<p>মাত্র ১১ বছর বয়সে তিনি ‘নতুন সুর’ চলচ্চিত্রের গানে কন্ঠ দেন। এত কম বয়সে বাংলাদেশের সঙ্গীত জগতে কেউ প্লে-ব্যাক করেছেন কিনা আমার জানা নেই। জীবন্ত কিংবদন্তি রুনা লায়লা ১২ বছর বয়সে একটি শিশুশিল্পীর চরিত্রের জন্য প্লে-ব্যাক করেন। কিন্ত এত কম বয়সেও শাহনাজের গলার পরিপক্কতায় মুগ্ধ হয়ে ‘নতুন সুর’ ছায়াছবির সঙ্গীত পরিচালক নায়িকার জন্যই প্লে-ব্যাক করান তাঁকে দিয়ে।</p>
<p>গজল সম্রাট মেহেদী হাসানের শিষ্য হয়ে সরাসরি তালিম নেবার মতো ভাগ্য হয় ক’জনের? শাহনাজ রহমতুল্লাহ ছিলেন সেই বিরল দলের একজন। তাঁর গায়কীতে ছিল গজল ও ধ্রুপদ সঙ্গীতের মায়াবী ছোঁয়া। আরো কিছুু দাও না দুঃখ আমায়, মানিক সেতো মানিক নয়-এর মতো গানে তাঁর গলার রেওয়াজী ঢং লক্ষণীয়। ব্যতিক্রমী গায়কীর যাদুতে প্রচলিত ধারার আধুনিক বাংলা গানও শাহনাজের কন্ঠে কালজয়ী হয়ে গেছে। এটিই তাঁকে জনপ্রিয়তা এনে দিয়েছে। </p>
<p>২০১৪ সালে সঙ্গীতশিল্পী হিসাবে পঞ্চাশ বছর পূর্ণ করেন শাহনাজ রহমতুল্লাহ। পাঁচ দশকের সঙ্গীতজীবনে তাঁর সাফল্য ছিল আকাশছোঁয়া। ২০০৫ সালে বিবিসির জরিপে সর্বকালের সেরা ২০টি গানের তালিকায় শাহনাজের গাওয়া চার চারটি গান স্থান পায়। গানগুলো হলো ‘এক নদী রক্ত পেরিয়ে’, ‘জয় বাংলা বাংলার জয়’, ‘একবার যেতে দে না আমার ছোট্ট সোনার গাঁয়’ আর ‘একতারা তুই দেশের কথা’। দুই বাংলায় কোনো শিল্পীর গাওয়া এতগুলো গান কালজয়ী গানের তালিকায় ঠাঁই পায়নি। বাঙালি শ্রোতাদের কাছে তিনি যে কতটা জনপ্রিয় এটাই তাঁর অকাট্য নিদর্শন। </p>
<p>দেশাত্মবোধক গানের অপ্রতিদ্বন্দ্বী কন্ঠশিল্পী হলেন শাহনাজ। দেশাত্মবোধক গানকে নতুন মাত্রা দিয়েছেন তিনি। বহু জনপ্রিয় দেশাত্মবোধক গান কেবল একটি বিশেষ দিনে বাজতে দেখা যায়। কিন্তু শাহনাজের গাওয়া দেশাত্মবোধক গানগুলো অন্য ধারার জনপ্রিয় গানগুলোকে ডিঙিয়ে মানুষের হৃদয়ে চিরতরে ঠাঁই করে নিয়েছে। ‘প্রথম বাংলাদেশ আমার শেষ বাংলাদেশ’, ‘একতারা তুই দেশের কথা’, ‘আমায় যদি প্রশ্ন করে’-এর মতো গান, সব ধরনের গানের জলসায়, সব বয়সের শিল্পীদের কন্ঠে শোনা যায়। </p>
<p>শাহনাজের গাওয়া জনপ্রিয় গানের তালিকা অনেক দীর্ঘ। তবে অন্যসব গান বাদ দিলেও তাঁর কন্ঠের ‘জয় বাংলা বাংলার জয়’, শুধু এই একটি গানের জন্য তিনি বাঙালির হৃদয়ে অমর হয়ে থাকবেন। মুুক্তিযুদ্ধের সময় স্বাধীন বাংলা বেতারকেন্দ্রের সূচনা সঙ্গীত হিসাবে পরিবেশিত হত এই গানটি। মুক্তিযোদ্ধা ও দেশবাসীকে উদ্দীপ্ত করতে এই গানটির ভূমিকা ছিল অবিস্মরণীয়। রবি ঠাকুরের ‘আমার সোনার বাংলা’ যদি বাংলাদেশের জাতীয় সঙ্গীত হিসাবে মনোনীত না হত, তা হলে ‘ জয় বাংলা বাংলার জয়’ গানটিই হতে পারত আমাদের জাতীয় সঙ্গীত। </p>
<p>১৯৯২ সালে একুশে পদক, জাতীয় চলচ্চিত্র পুরস্কারসহ গান গেয়ে তিনি পেয়েছেন অসংখ্য পুরস্কার ও সম্মাননা। সঙ্গীতজীবনের ৫০ পূর্তির সময় গান থেকে বিদায় নেন শাহনাজ রহমতউল্লাহ। তবে মাঝে মধ্যে ঘরোয়া জলসায় ভক্তদের পীড়াপিড়িতে হারমোনিয়াম নিয়ে বসতেন তিনি। নিয়মিত গান করা ছেড়ে দিলেও তাঁর গায়কী ও কন্ঠের ধার এতটুকু কমেছে বলে কখনো মনে হয়নি।</p>
<p>‘তুমি ছিলে সবই ছিল, তুমি নাই কিছু নাই’। ২০১৯ সালের ২৩ মার্চ হঠাৎ করে দৃষ্টির সীমানার ওপারে হারিয়ে গেলেন গানের পাখি শাহনাজ। তাঁর চলে যাওয়াটা আমার মতো লক্ষ কোটি ভক্তের হৃদয়ে কষ্টের ফসল বুনছে। শাহনাজ রহমতউল্লাহ হলেন একজন কালজয়ী কন্ঠশিল্পী, তিনি চলে গেলেও তাঁর গান আমাদের মন বাতায়নে ভালো লাগার সুবাস ছড়াবে অনন্তকাল ধরে। </p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/698/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>কিংবদন্তি রকশিল্পী আইয়ুব বাচ্চু</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/695</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/695#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 08 Sep 2026 00:28:11 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=695</guid>

					<description><![CDATA[আইয়ুব বাচ্চুর কনসার্ট মানেই হাউজফুল, সে হোক বিশাল মিলনায়তন, স্টেডিয়াম কিংবা উন্মুক্ত ময়দান। তাঁর শৈল্পিক আঙ্গুলের ছোঁয়ায় রূপালী গিটার ছড়াতো সুরের ইন্দ্রজাল। হ্যামিলনের বংশীবাদকের বাঁশীর সুরের মত আইয়ুব বাচ্চুর যাদুকরী...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>আইয়ুব বাচ্চুর কনসার্ট মানেই হাউজফুল, সে হোক বিশাল মিলনায়তন, স্টেডিয়াম কিংবা উন্মুক্ত ময়দান। তাঁর শৈল্পিক আঙ্গুলের ছোঁয়ায় রূপালী গিটার ছড়াতো সুরের ইন্দ্রজাল। হ্যামিলনের বংশীবাদকের বাঁশীর সুরের মত আইয়ুব বাচ্চুর যাদুকরী গিটারের টানে তাঁর কনসার্টে ছুটে যেত লক্ষ তরুণ ও যুবক। </p>
<p>আইয়ুব বাচ্চুর প্রয়াণের পর তাঁকে শেষ বিদায় জানাতে ঢাকা এবং চট্টগ্রাম শহরের রাস্তায় যেরকম সব বয়সের, সব শ্রেণীর জনতার শোকার্ত ঢল নেমেছিল, তা দেখে মনে হয়েছে রকস্টার নয়, মানুষ যেন তাদের সবচেয়ে প্রিয় কোনো কিছুকে হারিয়েছে। সুরের যাদুতে বাচ্চু মানুষের আত্মার গভীরে জায়গা করে নিয়েছিল। </p>
<p>পুরো নাম আইয়ুব বাচ্চু, তবে ভক্তদের কাছে ‘এবি’। বয়সে অনুজ আইয়ুব বাচ্চু আমার মতো চট্টগ্রাম মুসলিম হাই স্কুলের ছাত্র ছিল। স্কুলজীবনে তেমন যোগাযোগ না থাকলেও প্রখ্যাত ব্যান্ড সোলসের একজন প্রাক্তন সদস্য হিসেবে পরবর্তীতে আইয়ুব বাচ্চুর সাথে আমার সখ্যতা গড়ে উঠে। ছোটোবেলা থেকে মা এবং গিটার এ দুটোই ছিল বাচ্চুর সবচেয়ে প্রিয় সঙ্গী। স্কুলজীবনে অন্য সবাই যখন খেলাধুলোয় মত্ত, বাচ্চু তখন গিটারের মধ্যেই ডুবে থাকত। </p>
<p>তবে আইয়ুব বাচ্চুর কিংবদন্তি হয়ে উঠার পথ কুসুমাস্তীর্ন ছিল না। অনেক ঘাম ঝরিয়ে, বন্ধুর পথ পাড়ি দিয়ে তবে সফল হয়েছিল এবি। সেই যুগে এখনকার মতো ত্বরিত সাফল্য পাওয়ার কোনো সিঁড়ি ছিল না। ছিল না গানের কোনো রিয়েলিটি শো। টেলিভিশন চ্যানেল ছিল কেবল বিটিভি। এখন ইউটিউব কিংবা ফেসবুকে ভাইরাল হতে পারলে তো কথাই নেই। ওই সময় বিয়ের আসর, গায়ে হলুদ থেকে শুরু করে কলেজের নবীনবরণ অনুষ্ঠান ইত্যাদি যেখানেই সুযোগ পেতাম গান করতাম। তারপর রেডিও, টেলিভিশনে অডিশন। আইয়ুব বাচ্চুও এর ব্যাতিক্রম ছিল না। </p>
<p>১৯৭৯ সালের শেষের দিকে সোলসের নেওয়াজ ভাইয়ের হাত ধরে লিড গিটারস্টি হিসাবে সোলস ব্যান্ডে যোগ দেয় আইয়ুব বাচ্চু। এর কিছুদিনের মধ্যে বের হয় সোলসের প্রথম অডিও এলবাম ‘সুপার সোলস’। পুরো দেশজুড়ে তুমুল আলোড়ন তোলে প্রায় প্রতিটি গান। ওই এলবামে আমার লেখা তিনটি গান ছিল- তোরো পুতুলের মতো করে সাজিয়ে, মুখরিত জীবন এবং ভুলে গেছো তুমি। এই এলবামের সংগীতায়োজনে আইয়ুব বাচ্চুর গিটারের অমোঘ ছোঁয়া ছিল।</p>
<p>আশি দশকের শেষের দিকে বাচ্চু সোলস ছেড়ে নিজের ব্যান্ড এলআরবি গড়ে তোলে। আমার মতে এটাই ছিল বাচ্চুর সঙ্গীত জীবনের টার্নিং পয়েন্ট। খ্যাতির তুঙ্গে থাকা সোলস ছেড়ে যাওয়া চাট্টিখানি কথা ছিল না। কিন্তু সেই চ্যালেঞ্জ নিয়েছিল বাচ্চু। আইয়ুব বাচ্চু শুরুতে ইংরেজি গান গাইতো। জিমি হেন্ড্রিক্স, জিম্মি পেজ, রিচি ব্ল্যাকমোরের গিটারের বাজনায় অনুপ্রেরণা খুঁজতো। বাচ্চু বাংলা মেলোডির সাথে ওয়েস্টার্ন ও রক মিউজিকের ফিউসন করে একটা নুতন ধারার সৃষ্টি করতে চাইছিল। সোলস না ছাড়লে হয়তো বাচ্চু নিজেকে নতুন করে আবিস্কার করতো পারতো না, বাংলা সঙ্গীতে হয়তো রক ধারার জন্ম হত না। </p>
<p>আইয়ুব বাচ্চুর সোলস ছাড়ার খবর শুনে বিচলিত হয়ে পড়ি। একদিন চট্টগ্রাম নিউমার্কেটে দেখা হতেই বললো, ‘ভাই, সোলস ছেড়ে দিচ্ছি, দোয়া করবেন।’ যাবার সময় কিংবদন্তি গীতিকার জঙ্গী ভাইয়ের লেখা ‘একদিন ঘুমভাঙ্গা শহরে’ গানটিও সোলসের অনুমতি নিয়ে সাথে নিয়ে গেল। আর ঢাকায় গিয়ে শুর করল রক ব্যান্ড ‘এলআরবি’। এই গানটি সোলসের হয়ে বিটিভিতে পারফর্ম করেছিল বাচ্চু। কিন্তু পরবর্তীতে এলঅরবি’র গান হিসাবে তুমুল জনপ্রিয়তা পায়। কাকতলীয়ভাবে ‘একদিন ঘুমভাঙ্গা শহরে’ গানটির কথাতেই যেন লেখা ছিল বাচ্চুর সুপারস্টার হওয়ার পূর্বাভাস। যেমন ঘুমভাঙা শহর চট্টগ্রামে একটি কিশোর ছেলের স্বপ্ন দেখার কথা; অতঃপর সেই স্বপ্নের সিঁড়ি বেয়ে সাফল্যের অমরাবতীতে আরোহনের কথা, কিংবদন্তি হয়ে উঠবার কথা।  </p>
<p>আইয়ুব বাচ্চুকে এখন সবাই একজন ব্যান্ড ও রকশিল্পী হিসাবেই জানে। কিন্তু ভার্সেটাইলিটি বা বহুমুখিতাই হল আইয়ুব বাচ্চুর সবচেয়ে বড় পরিচয়। সে সব ধারার গান গাইতে পারতো এবং সুরও করতে পারতো। বন্ধু তপন চৌধুরীর প্রথম সলো এলবামের সুরকার এবং সংগীতায়োজক হল আইয়ুব বাচ্চু। তপনের গাওয়া ‘আমার গল্প শুনে কারো চোখে’র মতো কালজয়ী বেদনাবিধুর মেলোডী গানের স্রষ্টা হচ্ছে আইয়ুব বাচ্চুু। নতুন প্রজন্মের অনেকেরই হয়তো একথা জানা নেই।</p>
<p>আইয়ুব বাচ্চুর জীবন থেকে নতুন প্রজন্মের শিল্পীদের অনেক কিছুই শেখার আছে। সফল এবং কিংবদন্তি হবার কোনো শর্টকাট পথ নেই। মিউজিক ছিল আইয়ুব বাচ্চুর ধ্যানজ্ঞান। ঘন্টার পর ঘন্টার গিটার নিয়ে অনুশীলন করা, বিভিন্ন ধরনের গান শোনা এবং মিউজিক নিয়ে পরিশ্রম করাই ছিল বাচ্চুর কাজ। খ্যাতির শীর্ষে থেকেও কখনো বিশৃংখল জীবনধারায় গা ভাসিয়ে দেয়নি আইয়ুব বাচ্চু। পারিবারিক মূল্যবোধকে আঁকড়ে ধরে শুদ্ধ জীবন যাপন করেছে। </p>
<p>অনুজপ্রতিম হয়েও আইয়ুব বাচ্চুর এই অসময়ে চলে যাওয়াটা আমার মতো অনেককে চমকে দিয়েছে। অনন্তে যাত্রা করলেও আইয়ুব বাচ্চুর অন্যজাগতিক সুর অমর হয়ে থাকবে মানুষের হৃদয় স্পন্দনে, প্রজন্ম থেকে প্রজনমান্তরে। সবশেষে শুধু এটুকুই বলবো, ‘এবি’ &#8211; যেখানেই থাকো, ভালো থেকো।</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/695/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>গজলের প্রাণপুরুষ জগজিৎ সিং</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/692</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/692#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 07 Sep 2026 02:10:57 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=692</guid>

					<description><![CDATA[‘জিন্দেগী কিয়া হেয় জাননে কে লিয়ে জিন্দা রেহনা বহুত জরুরি হেয়/আজতাক কোয়ি ভি রাহাতো নেহি” (জীবনকে জানার জন্য বেঁচে থাকাটা জরুরি, কিন্তু কেউ চিরদিন বেঁচে থাকে না)। এই পৃথিবীর কোনো...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>‘জিন্দেগী কিয়া হেয় জাননে কে লিয়ে জিন্দা রেহনা বহুত জরুরি হেয়/আজতাক কোয়ি ভি রাহাতো নেহি” (জীবনকে জানার জন্য বেঁচে থাকাটা জরুরি, কিন্তু কেউ চিরদিন বেঁচে থাকে না)। এই পৃথিবীর কোনো কিছুই চিরন্তন নয়। জগতের এই পরম সত্যের পথ ধরে ৭০ বছর বয়সে ২০১০ সালের ১০ অক্টোবর মুম্বাইয়ের লীলাবতী হাসপাতালে শেষ নিঃশ্বাষ ত্যাগ করেন জগজিৎ সিং। বিশ্বাস করতে কষ্ট হয়, সুরের ইন্দ্রজালে দর্শক-শ্রোতাদের সম্মোহিত করতে গজলের আসরে আর কখনোই ফিরে আসবেন না তিনি। </p>
<p>যা কার জাহা ছে কোয়ি ওয়াপাছ নেহি হেয় আতা<br />
ও কওনছি জাগা হেয়, আল্লাহ জানতা হেয়।<br />
কিসমাত মে কিয়া লিখ্খা হেয়, আল্লাহ জানতা হেয়</p>
<p>কেউ তাকে বলে গজল সম্র্রাট, কেউ বা গজলরাজ (কিং অব গজল)। গজলের রাজত্ব ছেড়ে জগজিৎ মৃত্যুকে বরণ করে নিলেও গজল ভক্তদের কাছে অমরত্ব লাভ করেছে তার সঙ্গীত (হোটোঁ সে ছুলো তুম, মেরা গীত অমর কার দো)। জগজিৎ-এর কনসার্ট দেখার সৌভাগ্য হয়েছে আমার বেশ ক’বার। গজল পরিবেশনার ফাঁকে ফাঁকে কখনো কৌতুক, কখনো টুকরো স্মৃতি-কথার মালা দিয়ে দর্শক-শ্রোতাদের সাথে তিনি রচনা করেন যোগাযোগের অদৃশ্য সেতু; মোহাবিষ্ট সঙ্গীতপিপাসুদের পৌছে দেন ভালোলাগার অমরাবতীতে। ভজন, লোক সঙ্গীত, গীত, গজল কিংবা ফিল্মী গান, যেটাই হোক না কেন তার গায়কীর মোহন মায়া, কনসার্টের পুরো ব্যাপ্তিজুড়ে শ্রোতাদের সম্মোহিত করে রাখে। </p>
<p>জগজিৎ-এর লাইভ কনসার্টে গিয়েই জানতে পারি রাজস্থানের শ্রীগঙ্গানগরের একটি অখ্যাত মঞ্চ থেকে তার খ্যাতির শীর্ষে আরোহণের রোমাঞ্চকর কাহিনী। জগজিৎ-এর জন্ম পাঞ্জাবের একটি নিম্ন মধ্যবিত্ত পরিবারে। জন্মের পর পরই তার নাম রাখা হয় জগমোহন। কিন্তু গুরুর পরামর্শে তার বাবা নাম বদলে রাখেন জগজিৎ। পরবর্তীতে সঙ্গীতের দুনিয়া জয় করে জগজিৎ তার নামের সার্থকতা প্রমাণ করেছেন। ছোটবেলায় তিনি শিখ গুরুদুয়ারাতে ভজন পরিবেশন করতেন। জগজিৎ-এর বাবাই সন্তানের সঙ্গীত প্রতিভা শনাক্ত করেন এবং অন্ধ সঙ্গীত শিক্ষক পন্ডিত ছগনলাল শর্মার কাছে সঙ্গীত শিক্ষার তালিম নিতে পাঠান। পরবর্তীতে তিনি সাইনিয়া ঘরানার গুরু জামাল হোসেনের কাছে শেখেন খেয়াল, ঠুমরি এবং ধ্রুপদ সঙ্গীত। </p>
<p>মঞ্চে প্রথম সাফল্যের স্বাদ পান জগজিৎ আনুমানিক ১৯৫৫/৫৬ সালে, তিনি তখন নবম শ্রেণীর ছাত্র। রাজস্থানের শ্রী গঙ্গানগরের একটি অনুষ্ঠানে স্থানীয় শিল্পী হিসাবে জগজিৎ নিজের কম্পোজিশনে একটি পাঞ্জাবী গীত পরিবেশন করেন, যা দর্শকদের মধ্যে সাড়া জাগিয়ে দেয়। করতালিতে ফেটে পড়ে উপস্থিত দর্শক-শ্রোতা। তিনি মুগ্ধ শ্রোতাদের কাছ থেকে সম্মাননা স্বরূপ সর্বমোট ১২৫ রুপি লাভ করেন। দর্শকদের অনুরোধে তাকে আরো একটি গান পরিবেশন করতে হয়। এই ঘটনা তাকে অনুপ্রাণিত করে। তিনি উপলব্ধি করলেন, সঙ্গীতই হবে তার গন্তব্যস্থল। তবে চূড়ান্ত সাফল্যের দেখা পেতে তাকে পাড়ি দিতে হয়েছে দীর্ঘ পথ, করতে হয়েছে প্রচুর সংগ্রাম। </p>
<p>কলেজে পড়াকালীন তিনি জলন্ধর অল ইন্ডিয়া রেডিওতে বি-গ্রেড শিল্পী হিসাবে গান করার সুযোগ পান। রেডিওতে গাওয়া তার নিজস্ব কম্পোজিশন, ‘গুম সুম ইয়ে জাহা হেয়/ হাম দাম তু কাহা হেয়/গাম জাদা হো গেয়ি/ জিন্দেগী আভি যা’ বেশ জনপ্রিয়তা পায়। জগজিৎ-এর কলেজ জীবনের একটি কম্পোজিশন হল আনোয়ার মির্জাপুরীর লেখা গজল ‘রুখছে পর্দা উঠাদে জারা সাকি, বাছ আভি রাঙ্গ মেহফিল বাদাল যায়েগা/ হেয় যো বেহুশ হেয় হোশমে আয়েগা/ গিরনে ওয়ালা হেয় যো ও সামহাল যায়েগা’। এত অল্প বয়সের কম্পোজিশন যে কতটা উঁচু মানের তা শুনলে বিস্মিত হতে হয়।</p>
<p>ষাট দশকের শুরুতে ভাগ্যের অন্বেষণে তিনি বলিউডের ছায়াছবির জগতে প্রবেশের চেষ্ট করেন। কিন্তু অবাক করা কথা হল, যে মখমলী গলার জন্য তিনি অমরত্ব লাভ করেছেন সেই গলাই বাধ সেধে বসে। মোহাম্মদ রফি, কিশোর ও মুকেশের বাইরে অন্য কারো গলা, মুম্বাই ফিল্ম হিরোদের মুখে চলতে পারে এ কথা কেউ ভাবতেই পারতো না। তবে জীবন্ত কিংবদন্তী লতা মুঙ্গেশকর ছিলেন ব্যতিক্রম। রেডিওতে শোনা জগজিৎ-এর গজল তাকে আলোড়িত করে। লতা বিশিষ্ট কম্পোজার মদন মোহনকে তার ছবির গানে জগজিৎকে নিতে অনুরোধ করেন। কিন্তু ফিল্মে জগজিৎ-এর গলা বেমানান, এই একই যুক্তিতে মুম্বাইয়ের ছবিতে তার আর গান গাওয়া হয় না। কিন্তু সেটা ভারতের মৃতপ্রায় গজল শিল্পের জন্য শাপে বর হয়। জগজিৎ-এর সুরের যাদুতে ভারতের গজল শিল্প ফিরে পায় জীবন। পরবর্তীতে বোম্বের ফিল্ম জগৎ তার পদতলে এসে ধর্ণা দিতে থাকে। </p>
<p>এখন মনে হয়, ছায়াছবির প্লেব্যাক শিল্পী হিসাবে ক্যারিয়ারের শুরুতেই যদি জগজিৎ সুযোগ পেতেন তাহলে গজলের অবতার হিসাবে হয়তো আজকের জগজিৎকে আমরা পেতাম না। সস্তা জনপ্রিয় গীতের আড়ালে হয়তো হারিয়ে যেত জগজিৎ-এর রাগমিশ্রিত গজল কম্পোজিশনের দুর্লভ দক্ষতা। ছবিতে গান করার সুযোগ না পেলেও গতানুগতিক প্লেব্যাক শিল্পীদের মতো জগজিৎ নিজেকে বদলে দেননি। নিজস্ব স্টাইল বজায় রেখে তিনি সৃষ্টি করেন নতুন ধারা, আর সেখানেই আসে চূড়ান্ত সাফল্য। </p>
<p>১৯৭০ সালে সঙ্গীতশিল্পী চিত্রার সাথে জগজিৎ-এর বিয়েটা হল তার জীবনের টার্নিং পয়েন্ট। ১৯৭৫ সালে বের হয় জগজিৎ ও চিত্রার ডুয়েট গজলের এলবাম ‘দি আনফরগেটেবল’। এই এলবামের গানগুলোর আকাশচুম্বি জনপ্রিয়তা জগজিৎকে বানিয়ে দেয় সুপারস্টার। ভারতের প্রতিটি ঘরে ঘরে উচ্চারিত হতে থাকে তার নাম। জগজিৎ-এর গজলের সুনামিতে ভেসে যায় উপমহাদেশের সঙ্গীতপ্রেমিক মানুষ। ভারতের সীমানা ছাড়িয়ে অন্য দেশেও তৈরি হয় তার সঙ্গীতের ভক্ত বলয়। ১৯৮০ সালে মহেশ ভাটের কম বাজেটের ছবি ‘সাথ সাথ-এ তিনি কাজ করার সুযোগ পান। স্টুডিওর খরচ দেয়ার সামর্থ্য ছিল না ছবির পরিচালকের, তাই রেকর্ডিংয়ের খরচ জগজিৎ নিজের পকেট থেকেই দিয়ে দেন। একই বছর অন্য একটি ছবি ‘আর্থে’ও মিউজিক দেন জগজিৎ। এই দুটো ছবির গানই সুপার ডুপার হিট হয়। শুধু তাই নয়, ছবি দুটোর গানের ক্যাসেট এইচএমভি’র সর্বকালের অন্যতম বিক্রিত ক্যাসেট হিসাবে স্বীকৃতি পায়। পরবর্তীতে সরফারোশ, মুধমন, প্রেমগীত ও তুম বিন ইত্যাদিতে তার গাওয়া গান পায় তুমুল জনপ্রিয়তা পায়।</p>
<p>লতা মুঙ্গেশকরের প্রিয় গজলশিল্পী হলেন জগজিৎ। জগজিৎ-এর ‘আহিস্তা আহিস্তা’ গজলটি রেডিওতে শোনার পর লতার মগজের মধ্যে এমনভাবে ঘুরপাক খেতে থাকে যে তিনি সাথে সাথেই গানের এলবামটি কিনে নেন। ১৯৯১ সালে লতার সাথে করা ‘সাজদা’ সর্বকালের কøাসিক গজল এলবাম হিসাবে স্বীকৃত। প্রথমে জগজিৎ-এর সুরে কেবল লতারই গাইবার কথা ছিল। কিন্তু জগজিৎ-এর সাথে গাইবার সুযোগ লতা এত সহজে হাতছাড়া করতে চাননি। তিনি জানিয়ে দেন, এলবামে জগজিৎ-এর গান চাইই। ‘সাজদা’র কয়েকটি গজল হল &#8211; ‘আদমি আদমি কো কেয়া দেগা’ (মানুষ মানুষকে কি দিতে পারে), ‘হার তারাফ হার জাগা বেশুমার আদমি/ ফির ভি তানহাই কা শিকার আদমি’ (আশেপাশে চতুর্দিকে অসংখ্য মানুষ/ তারপরও মানুষ নিঃসঙ্গতায় ভোগে)। </p>
<p>মেহেদী হাসান, ফরিদা খানম, ইকবাল বানু ও মালিকা পখরাজের মতো ওস্তাদ শিল্পীরা পাকিস্তানে গজলকে বাঁচিয়ে রাখলেও সত্তর দশকের শুরুতে বেগম আক্তারের মৃত্যুর পর ভারতের সঙ্গীতাঙ্গন থেকে গজল হারিয়ে যেতে বসে। আর ঠিক তখনই গজলের অবতার হিসাবে আর্বিভূত হন জগজিৎ। স্ত্রী চিত্রার সাথে জুটি বেঁধে তিনি উপমহাদেশে গজলের পুনর্জাগরণের সৃষ্টি করেন। জগজিৎ ঐতিহ্যবাহী দেশীয় বাদ্য যন্ত্র যেমন তবলা, ঢোলক, বঙ্গো, সিতার, সন্তুর, বাঁশী, হারমোনিয়াম ইত্যাদির সাথে পশ্চিমা গিটার ও কীবোর্ড যোগ করে রীতিমত বিপ্লব ঘটান। গজল গায়কীর সাথে গীতের মেলোডির সংমিশ্রণে প্রচলিত ধারার চেয়ে ভিন্নতর লয়ে তিনি নতুন ধারার সৃষ্টি করেন, যা গজলকে সাধারণ মানুষের খুব কাছাকাছি নিয়ে আসে। ভিন্নতার স্বাদ পেয়ে তার কনসার্টে জিনস্ পরিহিত নতুন প্রজন্মকেও ভিড় করতে দেখা যায়।</p>
<p>গজল হচ্ছে বড় বড় উর্দু কবির লেখা কাব্য বা শায়েরীরই গীতিরুপ। মির্জা গালিব থেকে শুরু করে গুলজার, কায়ফি আজমি, ফিরাক গোরখাপুরী, কফিল আজার, নিদা ফাজলি, সুদর্শন ফকির, কাতিল শিফায়ীসহ প্রায় সব খ্যাতিমান উর্দু কবিদের রচিত গজল তাঁর মখমলী গলার যাদুতে পেয়েছে জীবন। উর্দু, পাঞ্জাবী, হিন্দি, গুজরাটি, সিন্ধি, নেপালী ভাষায় গাওয়া অসংখ্য গীত ও গজল ছাড়া বাংলাতেও তিনি গেয়েছেন অসাধারণ কিছু গান, মিটিয়েছেন বাঙালি সঙ্গীতপ্রেমীদের তৃষ্ণা। তার গাওয়া ‘বেদনা মধুর হয়ে যায় তুমি যদি দাও’, ‘বুঝিনি তো আমি’ কিংবা ‘তোমার চুল বাঁধা দেখতে দেখতে’ কি কখনো ভোলোা যায়?</p>
<p>জগজিৎ-এর গায়কী ও মধুমাখা গলার কারিশমা বর্ণনা করতে গিয়ে কবি নিদা ফাজলী বলেছেন, ‘আমরা যদিও দেখি জগজিৎ হাসি মুখে গাইছেন কিন্তু সবার অগোচরে গজলের শব্দের ফাঁকে তিনি শব্দহীন কান্নায় ভেঙ্গে পড়ছেন আর সঙ্গে সঙ্গে আমাদেরও কাঁদাচ্ছেন।’ মুখোশের আড়ালে লুকিয়ে রাখা আমাদের পৃথক সত্তা নিয়ে তিনি যে প্রশ্ন করেছেন তা অবিস্মরণীয় হয়ে আছে এই গজলে ‘তুম ইতনা যো মুসকারা রেহে হো/ কিয়া গাম হেয় জিসকো ছুপা রেহে হো।’ জগজিৎ-এর গলার যাদু মানুষের হৃদয়কে ছুঁয়ে যায়। তার গজলের মধ্য দিয়ে শ্রোতারা নিজেদের হাসি, কান্না, রাগ অনুরাগ প্রকাশের ভাষা খুঁজে পায়, তাই তো সাধারণ মানুষের কাছে তার গজল এতটা প্রিয়।</p>
<p>জগজিৎ তার পাঁচ দশকের ক্যারিয়ারে বের করেছেন ৮০টি এলবাম। তার জনপ্রিয় গানের তালিকা এতই বড় যে মতো স্বল্প পরিসরে তা লিখে শেষ করা যাবে না। আমি কেবল আমার পছন্দের কিছু গজলের উল্লেখ করছি মাত্র:</p>
<p>শেষ মুঘল সম্রাট বাহাদুর শাহ জাফর রচিত ‘লাগতা নাহি দিল মেরা’ (মন বসে না আমার)</p>
<p>এয় মেরা গীত কিসসে না গানা<br />
মেরা নামকা কোয়ি অউর হেয়<br />
তুমকো দেখা তো খায়াল আয়া<br />
হাজার বার রুখে হাম হাজার বার চালে</p>
<p>জাব কিসিসে কোয়ি গিলা রাখনা/সামনে আপনে আয়িনা রাখনা (কারো বিরেুদ্ধে অনুযোগ করার আগে আয়নায় নিজের সরূপ দেখো ) </p>
<p>মিলকার জুদা হুয়েতো না সোয়া কারেঙ্গে হাম<br />
তেরে খুশবুমে বাছে খাত মেয় জ্বালাতা কেয়সে? (তোমার সুবাসমাখা চিঠি আমি পোড়াই কি করে?)<br />
গাম কা খাজান তেরা ভি হেয় মেরা ভি হেয়/ আপনে গামকো গীত বানাকে গা লে না<br />
দুনিয়া জিসে কেহেতি হেয় জাদুকা খিলোনা হেয়/ মিল যায়েতো মি্িট্ট হেয়/ খো যায়েতো সোনা (এই পৃথিবী হল মরীচিকা/ হাতের মুঠোয় পেলে মনে হয় মূল্যহীন মাটি আর না পেলে দুর্লভ সোনা)</p>
<p>সুদর্শন ফকিরের লেখা ‘ইয়ে দৌলত ভি লে লো শোহরত ভি লে লো/ মাগার মুঝকো লওটা দো বাচপান কা সাওয়ান&#8230; (আমার ধন-সম্পদ- মর্র্যাদা সবই কেড়ে নাও/ চাও তো আমার এ সোনালি যৌবনও কেড়ে নাও। কিন্তু এর বিনিময়ে আমাকে ফিরিয়ে দাও শৈশবের সেই বর্ষণমুখর শ্রাবনের দিনগুলো )</p>
<p>জগজিৎ কেবল একজন বড় শিল্পীই ছিলেন না তার হৃদয় ছিল আকাশের মতো উদার। তার মহানুভবতার কথা বলতে গিয়ে জগজিৎ এর ব্যক্তিগত সহকারী কুলদিপ দেশাই বললেন, ‘কোনো কিছুু চাইবার আগেই তিনি মানুষকে দু’হাত ভরে দিতেন।’ যদিও মুম্বাইতে কেউ তাকে তেমন কোনো সাহায্য করেনি, কিন্তু জগজিৎ কখনো নিজের কম্পোজিশন দিয়ে, কখনো আবার নিজের নাম ব্যবহার করতে দিয়ে উঠতি গজল শিল্পীদের প্রতিষ্ঠিত হতে সাহায্য করেছেন, যা এ যুগে মেলা ভার। ভারতের জনপ্রিয় কন্ঠশিল্পী কুমার সানুকে জগজিৎ প্রথম গান গাইবার সুযোগ করে দেন। এছাড়া অভিজিৎ, তালাত আজিজ, অশোক খোসলা, সুজা রায়, বিক্রম সিং, বিনোদ সেগালের মতো শিল্পীদের ক্যারিয়ার গড়তেও তিনি সাহায্য করেছেন। </p>
<p>মানবতার জন্য তিনি ধর্ম, বর্ণ, ভৌগলিক সীমারেখা ছাড়িয়ে সাহায্যের হাত বাড়িয়ে দিয়েছেন। পাকিস্তানের অসুস্থ গজল কিংবদন্তী মেহেদী হাসানের চিকিৎসার জন্য তিনি এক কোটি রুপীর তহবিল সংগ্রহ করে সংগৃহীত অর্থ নিজে মেহেদী পরিবারের হাতে তুলে দেন। তার এলবাম বিক্রির একটা বিরাট অংশ বিভিন্ন দাতব্য প্রতিষ্ঠানে দান করা হয়; যার মধ্যে রয়েছে রিলিফ এন্ড ইউ, আরবিন্দ আশ্রম, স্যামনার এসোসিয়েশন অব ব্লাইন্ড, মুম্বাই হাসপাতাল, CRY, Save the Children, ALMA ইত্যাদি। </p>
<p>জগজিৎ-এর গান লক্ষ মানুষের সুখ দুঃখের সাথে এমনভাবে মিশে আছে যে তার চলে যাওয়াটাকে কিভাবে সংজ্ঞায়িত করবো জানি না। তবে এটুকু বলতে পারি, জগজিৎ ভক্তদের হৃদয়ে বেঁচে থাকবেন চিরদিন&#8230; ‘তুম চালে যাওগে তো সোচেঙ্গে/ হামনে কেয়া খোয়া হামনে কেয়া পায়া&#8230;’</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/692/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>মিউজিক জিনিয়াস লাকী আখন্দ</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/689</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/689#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 07 Sep 2026 02:05:13 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=689</guid>

					<description><![CDATA[‘আমায় ডেকো না, ফেরানো যাবে না, ফেরারী পাখিরা কুলায় ফেরে না’&#8230;। কিংবদন্তি সঙ্গীতশিল্পী লাকী আখন্দ পাড়ি জমিয়েছেন এক অচিন দেশে, যেখান থেকে তিনি আমাদের ডাকে আর কখনো ফিরে আসবেন না।...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>‘আমায় ডেকো না, ফেরানো যাবে না, ফেরারী পাখিরা কুলায় ফেরে না’&#8230;।  কিংবদন্তি সঙ্গীতশিল্পী লাকী আখন্দ পাড়ি জমিয়েছেন এক অচিন দেশে, যেখান থেকে তিনি আমাদের ডাকে আর কখনো ফিরে আসবেন না। লাকী আখন্দ যেন আমাদের সঙ্গীত ভুবনে ফেরারী হয়ে এসছিলেন ক্ষনিকের তরে। সঙ্গীতের অমিয় ধারায় আমাদের সিক্ত করে আবার পাড়ি জমালেন অজানায়। </p>
<p>লাকী আখন্দের সুরারোপিত গানের সংখ্যা দেড় হাজারের মতো। তিনি কাজ করেছেন কম কিন্তু তাঁর সৃষ্টিগুলো ছিল কালজয়ী। প্রতিভাবানদের ক্ষেত্রে মনে হয় এমনই হয়ে থাকে। কারণ, ভালো কাজের পরিমাপ সংখ্যায় নয়, হয় গুণে। একটি বিরল ব্যাপার হচ্ছে লাকী আখন্দ তাঁর সৃষ্টি দিয়ে সেই সত্তর দশক থেকে আজ পর্যন্ত বিভিন্ন প্রজন্মের সঙ্গীতপ্রেমীদের হৃদয় ছুঁয়ে গেছেন। যা খুব কম শিল্পীরাই পেরেছেন। আজ একুশ শতকের প্রান্তে এসেও তাঁর গানের জনপ্রিয়তায় একবিন্দু ভাটা পড়েনি। </p>
<p>লাকী আখন্দ একজন মিউজিক জিনিয়াস। বাংলা আধুনিক গানের পট পরিবর্তন হয় লাকী আখন্দের করা এই নীল মনিহার গানটি দিয়ে। সত্তর দশকে পপ ও ব্যান্ড সঙ্গীতে মেলোডীর সূচনা করে আজকের পর্যায়ে নিয়ে আসার জন্য লাকী আখন্দের ব্যাতিক্রমী সুর ছিল অনুপ্রেরণার বাতিঘর। সুরকার হিসাবে লাকী আখন্দের বৈশিষ্ট্য হচ্ছে বহুমুখিতা। আধুুনিক, পপ্, সেমি-ক্ল্যাসিকাল, আধ্যাত্মিক, চলচ্চিত্র—যে কোনো ধারার গান রচনায় তিনি ছিলেন সিদ্ধহস্ত এবং অতুলনীয়। নিয়াজ মহাম্মদ চৌধুরীর কন্ঠে ‘আজ এই বৃষ্টির কান্না দেখে’ গানটি হল তার অসাধারণ সৃজনশীলতার একটি সামান্য আভাস মাত্র। </p>
<p>সত্তর দশকের শেষের দিকে জনপ্রিয় ব্যান্ড সোলসের জন্য আমার লেখা কিছু গান প্রচুর জনপ্রিয়তা পায়। ওই সময় লাকী ভাইয়ের সঙ্গে আমার প্রথম দেখা হয় ঢাকার এক কনসার্টে। তিনি আমাকে আশীর্বাদ করে আরো গান লিখে যেতে বললেন। এরপর দেশের সীমানা ছাড়িয়ে প্রবাস পাড়ি দেয়ার পর যোগাযোগ বিচ্ছিন্ন হয়ে পড়ে। কিন্তু দীর্ঘ তিন যুগ পর আমার প্রথম অডিও অ্যালাবাম নিয়ে কাজ করতে গিয়ে লাকী ভাইয়ের কাছে আবার ফিরে আসি। আমার অ্যালবামে লাকী ভাইয়ের সুরের ম্যাজিক থাকবে না তা কি হয়? </p>
<p>২০১৫ সালের জুনের এক সন্ধ্যায় ঢাকার রাস্তার জ্যাম ঠেলে হাজির হলাম লাকী ভাইয়ের আর্মানিটোলার ফ্ল্যাটে। তিনি বিল্ডিংয়ের তিন তলায় থাকতেন। সযত্নে চা, বিস্কুট দিয়ে আপ্যায়ন করলেন। অতঃপর তাঁর মিউজিক রুমে নিয়ে গেলেন। ঘরের এককোনায় স্তূপকৃত পুরোনো মিউজিক্যাল ইন্ট্রুমেন্টস। পাশেই টেবিলে রয়েছে কিবোর্ড ও ল্যাপটপ। প্রিয় কিবোর্ড থেকে কাপড় সরিয়ে নিয়ে আমাকে বেশ ক’টা নতুন কম্পোজিশন শোনালেন। আমার এলবামের জন্য দু’টো গান দিলেন, ‘মিথ্যে অভিমানে’ আর অ্যালবামের শিরোনাম সঙ্গীত ‘তোমার জন্য’।</p>
<p>লাকী আখন্দ হলেন একজন পারফেকশনিস্ট। সুরকাররা গানের ডামি ভার্সন নিয়ে ততটা সময় ব্যায় করেন না। কিন্তু লাকী আখন্দ হলেন এর ব্যাতিক্রম। তিনি আমার গান দু’টো কিবোর্ডে কম্পোজিশন করে ল্যাপটপে মিউজিক এডিটর সফ্টওয়্যার কিউবেজ দিয়ে নিজের গলার রেকর্ড করে দিলেন। যা দেখে আমি রীতিমত বিস্মিত হলাম। শুধু তাই নয়, তিনি বললেন, ‘এবার স্টুডিওতে গিয়ে তোমার নিজের গলায় রেকর্ড করে দেখবো সুরটা গলায় ঠিকমতো বসছে কিনা।’ এরপর তিনি আমাকে নিজের গাড়িতে করে নিয়ে রওনা দিলেন মিউজিক স্টুডিওর দিকে। </p>
<p>পথে অনেক কথাই হল লাকী ভাইয়ের সাথে। বেশ হাসিখুশি ছিলেন, ঘন ঘন সিগারেট ফুঁকছিলেন। তিনি মন খুলে বললেন অনেক প্রাপ্তি, অপ্রাপ্তির কথা। দিলেন অনেক অজানা তথ্য। তিনি বললেন, ভারতের প্রখ্যাত সুরকার বাপ্পি লাহড়ী তাঁকে মুম্বাইর চলচ্চিত্রে কাজ করার জন্য ডেকেছিলেন। কিন্তু তাঁর মুম্বাই যাওয়া আর হয়ে ওঠেনি। তখন কি জানতাম যে এটাই হবে আমাদের শেষ দেখা? তাঁর একজন একজন অন্ধভক্ত হিসাবে আমি অনুযোগ করে বললাম, ‘লাকী ভাই, বিধাতা আপানকে যে অসামান্য মেধা দিয়েছে তার প্রতি আপনি সুবিচার করেননি। আপনার কাছে আমাদের চাওয়া অনেক।’ লাকী ভাই মুচকি হেসে প্রশ্নটি এড়িয়ে গেলেন। বিরল মেধাবীরা মনে হয় এমনি হয়। তাঁরা সৃষ্টির নেশায় এমন করে মেতে থাকেন যে নিজেকে গুছিয়ে রাখার ব্যাপারে তাঁরা থাকেন উদাসীন।</p>
<p>লাকী আখন্দের গানগুলো অন্তর্জালে, ইউটিউব চ্যানেলে আপলোড করে আয় করছেন অনেকেই। কিন্তু তার সিকি ভাগও পাচ্ছেন না লাকী আখন্দ। উল্লেখ্য, লাকী আখন্দের সব জনপ্রিয় গানগুলো মূলত নিজের জন্য করা। কিন্তু বিভিন্ন সময়ে শিল্পীরা তাঁর কাছ থেকে চেয়ে নিয়ে গানগুলো নিজেদের কন্ঠে ধারণ করেছেন। পরবর্তীতে গানগুলো তুমুল জনপ্রিয়তা পেলেও আর্থিক হিসাব নিকাশের ক্ষেত্রে লাকী আখন্দ বরাবর রয়ে গেছেন আড়ালে। একটি ওয়েজপেজ করে নিজের সুর করা গানগুলো আপলোড করার পরামর্শ দিলে তিনি খুব আগ্রহ দেখালেন। বললেন, ‘এ নিয়ে তোমার সাথে পরে কথা বলব।’ কিন্তু সেই কথা আর আমাকে বলা হয়নি তাঁর। এর ঠিক তিন মাস পর সেপ্টেম্বরে তাঁর ফুসফুসে ক্যান্সার ধরা পড়ে। মাত্র কিছুদিন আগে যে সুস্থ মানুষটাকে দেখে আসলাম, তাঁর ভেতরটা কর্কট ব্যাধির তীব্র কামড়ে এমন করে তছনছ হবে তা বিশ্বাস করতে মন চাইছিলো না।</p>
<p>আমার এলবামের জন্য সুর করা লাকী ভাইয়ের গান দুটো হয়তো একক এলবামের জন্য করা তাঁর সুরারোপিত শেষ গান। আমার এলবামের কাজটি করার ছয় মাসের মধ্যেই তিনি পরপারে পাড়ি জমান। আমি অত্যন্ত ভাগ্যবান যে এই এলবামের সুবাদে লাকী আখন্দের নামের সাথে গায়ক হিসাবে আমার নামটাও জুড়ে থাকবে। আমার এলবামের জন্য গীতিকার বাকিউল আলম বেশ কয়েকটা গান লিখে লাকী ভাইকে দেন। অনেকগুলো গানের মধ্যে ‘মিথ্যে অভিমানে’ গানটি তিনিই বেছে নেন যার কথা ছিল, ‘অভিমান ভাঙে যদি কখনো তোমার, পথ আর থাকবে কি ফিরে আসবার’। কেন জানি না আজ মনে হচ্ছে, এই গানের মধ্য দিয়ে অভিমান করে আমাদের মাঝে ফিরে না আসবার কথাই যেন তিনি বলে গেলেন। </p>
<p>লাকী আখন্দ, আপনি যেখানেই থাকুন, ভালো থাকুন। আপনি হয়তো আর ফিরবেন না, কিন্তু আপনার কালজয়ী সুরের মূর্চ্ছনায় আপনাকে খুঁজে পাবে সবাই নীলিমা থেকে অন্তরীক্ষে। </p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/689/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>হেমন্ত মুখোপাধ্যায়, সুরের আকাশে শুকতারা</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/685</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/685#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 06 Sep 2026 03:21:56 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=685</guid>

					<description><![CDATA[কিংবদন্তি গায়ক ও সুরকার হেমন্ত মুখোপাধ্যায়ের জন্ম ১৯২০ সালে বেনারস শহরে। বাবা চাইতেন ছেলে ইঞ্জিনিয়ার হোক। অন্যদিকে হেমন্ত সাহিত্যচর্চায় তৃপ্তি খুঁজে পেতেন। ‘দেশ’ পত্রিকায় তাঁর একটি গল্পও বেরিয়েছিল। কিন্তু সঙ্গীত...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>কিংবদন্তি গায়ক ও সুরকার হেমন্ত মুখোপাধ্যায়ের জন্ম ১৯২০ সালে বেনারস শহরে। বাবা চাইতেন ছেলে ইঞ্জিনিয়ার হোক। অন্যদিকে হেমন্ত সাহিত্যচর্চায় তৃপ্তি খুঁজে পেতেন। ‘দেশ’ পত্রিকায় তাঁর একটি গল্পও বেরিয়েছিল। কিন্তু সঙ্গীত ছিল তাঁর নেশা। শেষ পর্যন্ত সবকিছু ফেলে তিনি সে পথেই হাঁটলেন। </p>
<p>হেমন্ত ওস্তাদ ফায়েজ আলী খানের কাছে কিছুদিনের জন্য শাস্ত্রীয় সঙ্গীতে দীক্ষা নেন। এরপর প্রাতিষ্ঠানিকভাবে তাঁর আর সঙ্গীত শেখা হয়নি। তিনি প্রথম রেডিওতে গান করেন ১৯৩৫ সালে আর ছায়াছবির গানে প্রথম কন্ঠ দেন ‘নিমাই সন্যাসী’ ছবিতে। পরবর্তীতে তাঁর কন্ঠে মুছে যাওয়া দিনগুলি, মেঘ কালো আঁধার কালো, আজ দুজনার দুটি পথ, এত সুর আর এত গান এবং রোমান্টিক হিট গান কেন দূরে থাকো, আমি দূর হতে তোমারে দেখেছি, তুমি এলে অনেকদিনের পরে যেন বৃষ্টি এলো, এই রাত তোমার আমার’র মতো অসংখ্য কালজয়ী গান আজও উপমহাদেশের সঙ্গীতপ্রেমীদের হৃদয়ে ঢেউ তুলছে। গৌরী প্রসন্ন মজুমদারের কথায় তাঁর সুরে ও কন্ঠে ‘মাগো ভাবনা কেন’ গানটি একাত্তরে স্বাধীনতা যুদ্ধের সময় বাঙালি জাতিকে অনুপ্রেরণা যুগিয়েছে। সত্তর দশকে শ্রাবন্তী মুখার্জীর সঙ্গে গাওয়া ‘আয় খুকু আয়’ বাবা-মেয়ের চিরন্তন প্রীতির বন্ধনকে অমর রূপ দিয়েছে। </p>
<p>রবীন্দ্র সঙ্গীতে তাঁর সমকক্ষ খুঁজে পাওয়া দুষ্কর। বেশ কিছু রবীন্দ্র সঙ্গীত শোনার পর মনে হয় গানগুলো যেন হেমন্তর গাইবার জন্যই সৃষ্টি করা হয়েছে। হেমন্তর রবীন্দ্র সঙ্গীত গাইবার ঢং দেবব্রত, কণিকা ও হেমাঙ্গ বিশ্বাসের মতো শিল্পীরা পছন্দ না করলেও, রবীন্দ্র সঙ্গীতকে জনপ্রিয় করার জন্য তাঁর ভূমিকা অনস্বীকার্য। </p>
<p>লতা মঙ্গেশকরের মতো শিল্পীকে বাংলা গানের জগতে নিয়ে আসা এবং তাঁকে দিয়ে রবীন্দ্র সঙ্গীত গাওয়ানোর কৃতিত্ব হেমন্তের। লতার কন্ঠে অদ্ভুত মিষ্টি গান ‘প্রেম একবারই এসেছিল নীরবে’ হেমন্তেরই সুর করা। শুধু কি তাই? তিনি অসাধারণ গীতিকাব্যও রচনা করেছেন। ‘কোনও এক গাঁয়ের বধূর কথা’ গানটি তাঁরই লেখা।</p>
<p>১৯৬২ সাল। গ্রাম বাংলার ভবঘুরে এক গায়কের কাহিনী নিয়ে ছবি করবেন তরুণ মজুমদার। ছবিতে সুর করার জন্য তাঁর হেমন্ত মুখোপাধ্যায়কে তার চাই। কাহিনীর জন্য প্রয়োজন লোক-সঙ্গীতের। তাই হেমন্ত মুখার্জী খুব একটা উৎসাহ দেখাচ্ছিলেন না। কিন্তু ছাড়বার পাত্র নন তরুণ মজুমদার। অনেক বলে কয়ে সুর করার জন্য রাজি করালেন হেমন্তকে। ঠিক তখনই ঘাড়ের ব্যথা নিয়ে হেমন্ত হাসপাতালে ভর্তি হলেন। কিন্তু কাজ থেমে থাকলো না। গীতিকার গান লিখে লিখে কাগজ দিচ্ছেন হেমন্তকে, আর তিনি বিছানায় শুয়ে শুয়ে প্রায় তাৎক্ষণিকভাবে সুর করে যাচ্ছেন। এভাবেই রচিত হল কালজয়ী লোক ধারার গান, ‘জীবনপুরের পথিকরে ভাই, কাথাও আমার মনের খবর পেলাম না’। </p>
<p>গায়ক হিসাবে তাঁর আকাশচুম্বি খ্যাতি ও জনপ্রিয়তার কাছে সুরকার পরিচয়টি অনেকের অগোচরেই রয়ে গেছে। পঞ্চপান্ডব খ্যাত হেমন্ত, মান্না দে, শ্যামল মিত্র, কিশোর কুমার ও মানবেন্দ্র মুখার্জী, এই পাঁচজন কিংবদন্তি শিল্পী ওই সময় বাংলা সঙ্গীত জগত শাসন করছিলেন। এরা সবাই গান গাইবার পাশাপাশি সুরও করতেন। কিন্তু সুরকার হিসাবে সবাইকে ছাড়িয়ে গেছেন হেমন্ত। </p>
<p>গত কয়েক দশক ধরে সনু নিগাম, কুমার শানু ও উদিত নারায়নের মতো জনপ্রিয় শিল্পীর গান আমরা শুনছি। নিঃসন্দেরহ এরা প্রতিবাভান। কিন্তু এদের কেউই কন্ঠশিল্পীর সীমানা পেরিয়ে সুরকার হিসাবে স্বাক্ষর রাখতে পারেননি। অন্যদিকে রয়েছেন অস্কার বিজয়ী কম্পোজার এ আর রহমান। তিনি সুরের যাদু তৈরি করেছেন ঠিকই, কিন্তু গায়ক হিসাবে বিশেষ উচ্চতায় পৌছতে পারেননি। কিন্তু হেমন্ত মুখার্জী গায়ক এবং সুরকার, এ দুটো ক্ষেত্রেই রেখেছেন আকাশছোঁয়া জনপ্রিয়তা, সাফল্যে ও প্রতিভার স্বাক্ষর। </p>
<p>১৯৫৪ সালে ‘শাপমোচন’ ছবিতে হেমন্তের সুর করা ও গাওয়া গান সুপারহিট হবার পর উত্তম কুমারের কন্ঠে হেমন্ত ছাড়া অন্য কারো গান ভাবাই যেতো না। বাঙালির রোমন্টিকতা, আবেগ, অনুভূতির পুরোটাই যেমন জুড়ে ছিলেন তিনি, তেমনি অসংখ্য সুপারহিট হিন্দি গান দিয়ে মাতিয়েছিলেন বলিউড। ১৯৫৪ সালেই তাঁর মিউজিকে মুক্তি পেয়েছিল ‘নাগিন’। এই ছবিতে হারমোনিয়াম আর ক্লাভিয়োলিন ব্যবহার করে সাপুড়ের বীণের সুরে তৈরি ‘মন ডোলে মেরা মন ডোলে’ গানের সুরে মেতেছিল পুরো উপমহাদেশ। ভারতে এখনও ছোট-বড় পার্টিতে বাজে ‘মন ডোলে মেরা মন ডোলে’। হিন্দিতে নায়ক দেবানন্দের সাথে অদ্ভুতভাবে মিলে যেতো হেমন্তের গলা। দেবানন্দের গলায় ‘হ্যায় আপনা দিল তো আওয়ারা’ গানটি ষাট দশকের শুরুতে উপমহাদেশের মানুষের মুখে মুখে ফিরতো। </p>
<p>১৯৮৯ সালে প্রথম ও শেষবার ঢাকায় আসেন হেমন্ত মুখার্জী। বিটিভি তাঁর একক সঙ্গীতানুষ্ঠানের আয়োজন করে। এর মাত্র কিছুদিন আগেই তাঁর হার্টে লাগানো হয়েছে পেসমেকার। শারীরিকভাবে তিনি ছিলেন বেশ দুর্বল। এর পরও দশতলা সিঁড়ি বেয়ে উঠে বিটিভিতে অনুষ্ঠান করেন। এছাড়া বিশিষ্ট কবি, প্রাবন্ধিক এবং জনপ্রিয় গীতিকার আবু হেনা মোস্তফা কামাল তাঁর একটি সাক্ষাতকার নেন যা বিটিভিতে সরাসরি সম্প্রচার করা হয়। হেমন্ত মুখার্জী ঢাকা ত্যাগ করার এক সপ্তাহ পর ২৩ সেপ্টেম্বর হৃদরোগে আক্রান্ত হয়ে ড. আবু হেনা মুস্তফা কামাল মৃত্যুবরণ করেন। দুঃখজনকভাবে এর মাত্র তিনদিন পরই পরপারে পাড়ি জমান হেমন্ত মুখোপাধ্যায়। </p>
<p>বিটিভির অনুষ্ঠানে তাঁর গাওয়া শেষ গানটি ছিল, ‘আগামী পৃথিবী কান পেতে তুমি শোনো/আমি যদি আর নাই আসি হেথা ফিরে/তবু আমার গানের স্বরলিপি লেখা রবে’। তাঁর কন্ঠ থেমে গেছে ঠিকই, তবে হেমন্তের গাওয়া গান কান পেতে শুনবে সবাই, প্রজন্ম থেকে প্রজন্মান্তরে। </p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/685/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>মোহাম্মদ রফির কন্ঠের যাদু, ফুরিয়ে যাবে না কখনো</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/682</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/682#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 06 Sep 2026 03:20:08 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=682</guid>

					<description><![CDATA[৩১ জুলাই ১৯৮০। বুকে প্রচন্ড ব্যথা নিয়েও অডিও অ্যালবাম রেকর্ডিংয়ের কাজ শেষ করলেন মোহম্মদ রফি। রেকর্ডিংয়ের জন্য সুদূর কোলকাতা থেকে আসা প্রয়োজককে ফিরিয়ে দিলেন না তিনি। স্টুডিও থেকে বাড়ি ফেরার...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>৩১ জুলাই ১৯৮০। বুকে প্রচন্ড ব্যথা নিয়েও অডিও অ্যালবাম রেকর্ডিংয়ের কাজ শেষ করলেন মোহম্মদ রফি। রেকর্ডিংয়ের জন্য সুদূর কোলকাতা থেকে আসা প্রয়োজককে ফিরিয়ে দিলেন না তিনি। স্টুডিও থেকে বাড়ি ফেরার পর ব্যথা তীব্রতর হলে হাসপাতালে যাবার জন্য তৈরি হলেন। তখন চলছিল পবিত্র রমজান মাস। রোজা রাখার ফলে তিনি পানিও স্পর্শ করলেন না। হাসপাতালে যাবার আগে পরিবারকে বিদায় জানিয়ে বললেন শেষ কথা, ‘মেরে লিয়ে দোয়া কারনা’। হাসপাতাল থেকে তাঁর আর বাড়ি ফেরা হয়নি। এভাবে মাত্র ৫৬ বছর বয়সে চিরবিদায় নিলেন উপমহাদেশের কিংবদন্তি শিল্পী মোহাম্মদ রফি।</p>
<p>পরদিন শুক্রবার, পবিত্র রমজানের শেষ জুমআর নামাজের পর মুম্বাইয়ের জুহু কবরস্থানে তাঁকে সমাহিত করা হয়। রফির শেষ যাত্রায় অংশ নিতে সেদিন কষ্টের চাদরে ঢাকা মুম্বাই শহরের রাজপথে নেমেছিল শোকার্ত মানুষের ঢল। কেঁদে বুক ভাসাচ্ছিলেন সবাই। আকাশ ভেঙ্গে তখন নেমেছিল তুমুল বৃষ্টি। সবার সাথে একাত্ম হয়ে প্রকৃতিও যেন কাঁদছিল অঝোর ধারায়। কারো শবযাত্রায় মুম্বাই শহরে এত মানুষের সমাগম এর আগে কখনো হয়নি। রফির চলে যাবার শোক বইতে না পেরে প্রবাসে তাঁর কয়েকজন ভক্ত আত্মহননের পথও বেছে নেন। মানুষের এতটাই প্রিয় ছিলেন মোহম্মদ রফি। </p>
<p>রফির সমসাময়িক শিল্পীদের মধ্যে কে সেরা, এ নিয়ে একবার বিতর্ক উঠেছিল। কিশোর কুমার নিজেই বিতর্কের ইতি টেনে বলেছিলেন, ‘মোহাম্মদ রফি হলেন আমাদের সময়কার সবচেয়ে সেরা পুরুষ কন্ঠ।’ মান্না দে বলেছিলেন, ‘রফি সকলের সেরা। কেউই তাঁকে স্পর্শ করতে পারবে না।’ এক সাক্ষাৎকারে লতা মুঙ্গেশকর বলেছিলেন, ‘একশ বছরেও মোহাম্মদ রফির মতো কণ্ঠ আর আসবে না।’ রাগিনী চলচ্চিত্রের ‘মন মরা বাউরা’ কিংবা ‘আজীব দাস্তান হ্যায় মেরী’র মতো গানগুলো গাইতে গিয়ে সমস্যার মুখোমুখি হয়েছিলেন কন্ঠশিল্পী কিশোর কুমার। এক পর্যায়ে তিনি নিজেই রফিকে দিয়ে গানগুলি সম্পন্ন করার জন্য সঙ্গীত পরিচালকে অনুরোধ করেছিলেন। </p>
<p>মোহাম্মাদ রফির জন্ম ১৯২৪ সালের ২৪ ডিসেম্বর ভারতের অমৃতসরের একটি ছোটো গ্রাম কোটলা সুলতান সিংয়ে। তাঁর ডাকনাম ছিল ফিকু। শৈশবে গ্রামের শ্যামল ছায়ায় ফকির বাবাদের আধ্যাত্মিক গানের মায়া তাঁকে সুরের ভুবনে টেনে নিয়ে আসে। পরবর্তীতে রফির বড় ভাইয়ের বন্ধু আবদুল হামিদের অনুপ্রেরণাতে ওস্তাদ আবদুল ওয়াহিদ খান, পন্ডিত জীবন লাল মাট্টু এবং ফিরোজ নিজামির মতো সঙ্গীতজ্ঞের কাছে শাস্ত্রীয় সংগীতের সাধনা শুরু করেন তিনি। </p>
<p>মাত্র ১৩ বছর বয়সে লাহোরে তখনকার সেরা গায়ক কুন্দনলাল সায়গলের সহযোগী হয়ে জীবনের প্রথম খালি গলায় মঞ্চে গান পরিবশেন করেন তিনি। তরুণ রফির দরদী কন্ঠের গান হাজারো দর্শক শ্রোতার মন জয় করে নেয়। দর্শক-শ্রোতাদের কাছ থেকে আসতে থাকে একের পর এক আরো গান করার অনুরোধ। এর পর তিনি অল-ইন্ডিয়া লাহোরে গান গাওয়ার সুযোগ পান। ১৯৪৪ সালে পাঞ্জাবি ”লচ্চিত্র ‘গুল বালুচ’ দিয়ে তাঁর প্লেব্যাকের অভিষেক হলেও বলিউডের হিন্দি ছবিতে প্লেব্যাক করার প্রথম সুযোগ আসে ১৯৪৫ সালে। ‘গাঁও কি গৌরী’ ছায়াছবির ‘আজি দিল হো কাবু মে’ ছিল হিন্দি ছবিতে রফির গাওয়া প্রথম গান। </p>
<p>বলিউডের সঙ্গীত ভুবনে পথচলার শুরুতে নওশাদের সুরে গান গেয়ে রফি সুপারস্টার হয়ে উঠেন। নওশাদের সাথে জুটি বেঁধে তিনি উপহার দিয়েছেন ১৪৯টি অসাধারণ গান। ১৯৫২ লালে মুক্তি পাওয়া ‘বেজু বাওরা’ ছবিতে নওশাদের সুরে রফি পরিবেশন করেন তাঁর জীবনের অন্যতম শ্রেষ্ঠ গান ‘ও দুনিয়াকে রাখওয়ালে’। এই গানটির জন্য শ্রোতাদের কাছে তিনি পেয়ে যান কাল্ট স্ট্যাটাস। এমনই ছিল রফির গলার যাদু যে সঙ্গীতপ্রেমীরা তাঁর গানে নিজের জীবনের ছায়া দেখতে পেতেন। মুম্বাইতে মৃত্যুদন্ডপ্রাপ্ত জনৈক আসামীকে তার সর্বশেষ ইচ্ছের কথা জানতে চাওয়া হলে অসামীটি বললেন, তিনি ‘ও দুনিয়াকে রাখওয়ালে’ গানটি শুনে ফাঁসির মঞ্চে উঠতে চান। </p>
<p>শংকর-জয়কিষণ জুটির পরিচালনায় ‘বাহারো ফুল বারসাও’, ‘চাহে কোয়ি মুঝে জাংলি কাহে’ ইত্যাদির মতো মানুষের মুখে মুখে ফেরা অসংখ্য জনপ্রিয় গান উপহার দিয়েছেন রফি। সঙ্গীত পরিচালক রবি শঙ্কর শর্মার সুরে ১৯৬০ সালে ‘চৌধবি কা চান্দ হো’ গানটি গেয়ে প্রথমবারের মতো সেরা গায়ক হিসাবে ফিল্মফেয়ার অ্যাওয়ার্ড পান রফি। এই রবির সুরেই ‘নীল কমল’ ছবিতে ‘বাবুল কি দোয়া লেতি যা’ গানটি গেয়ে ১৯৬৮ সালে জাতীয় পুরস্কার পান। তবে লক্ষিকান্ত-পয়ারেলাল জুটির সংগীত পরিচালনায় সবচেয়ে বেশি গান করেছেন রফি। গানের সংখ্যা হল ৩৬৯টি। এই জুটির সুরে ‘চাহুঙ্গা ম্যায় তুঝে সাঁঝ সভেরে’ গানটি গেয়ে ফিল্মফেয়ার পুরস্কার পান তিনি। এছাড়া কিংবদন্তি সঙ্গীতজ্ঞ এস ডি বর্মণের সুরে ‘পিয়াসা’, ‘কাগজ কি ফুল’, ‘কালা বাজার’, ‘কালা পানি’, ‘গাইড’- এর মতো সুপারহিট সব ছবিতে গান গেয়েছেন রফি। বাংলায় মোহাম্মদ রফির গাওয়া ‘ওই দূর দিগন্ত পারে’, ‘নাই বা পরিলে আজ মালা চন্দন’, ‘আলগা করো গো খোঁপার বাঁধন’ ইত্যাদি গান আজও মানুষকে আলোড়িত করে। </p>
<p>হিন্দি ফিল্মি গানের সূচনায় কিংবদন্তি নায়ক-গায়ক কে এল সায়গলের ঘরানাকেই আদর্শ হিসাবে মানা হত। মুকেশ, কিশোর কুমার, শ্যামকুমার, জগম্ময় মিত্রসহ অধিকাংশ প্লেব্যাক শিল্পীরা সায়গল ঘরানাকে অনুসরণ করতে চেষ্টা করতেন। সায়গলের ঘারানার বাইরে নিজস্ব একটি ঘারানার সৃষ্টি ও বিকাশ ঘটানোই হল ভারতের সঙ্গীত জগতে মোহাম্মদ রফির সবচেয়ে বড় অবদান। হালকা সেমি-ক্ল্যাসিকাল ঢংয়ে গাওয়া রফির মখমলি কন্ঠের গান খুব সহজেই সাধারণ মানুষকে কাছে টানতো। রফি ঘরানার অনুসারী শিল্পীরা হচ্ছেন মহেন্দ্র কাপুর, উদিত নারায়ণ, এস পি বালা সুব্রামানিয়াম, সনু নিগাম, মোহিত চৌহান, সুরেশ ওয়াদেকার, মোহাম্মদ আজিজ, সাব্বির কুমার প্রমুখ। পশ্চিম বাংলার শ্যামল মিত্র এবং বাংলাদেশের বশীর আহমেদ ও খুরশিদ আলমও রফি ঘরানার শিল্পী। </p>
<p>চলচ্চিত্র অভিনেতাদের কন্ঠের সাথে নিজের গলা বসিয়ে গাইবার মতো অসাধারণ দক্ষতা ছিল রফির। রফি গান গাইবার আগে অভিনেতার কন্ঠ, কথা বলার ধরণ এবং গানের সিকোয়েন্স নিবিড়ভাবে পর্যবেক্ষণ করতেন। ফলে গান শুনেই বুঝা যেতো কোন নায়কের জন্য তিনি গান গাইছেন। রফির কন্ঠের গান মানেই সুপার হিট। তাই তো সেরা নায়করাও তাদের ছবিতে রফিকে দিয়ে গান করানোর জন্য পরিচালকদের শর্ত বেঁধে দিতেন। </p>
<p>মোহাম্মদ রফির মতো গলার বহুমুখিতা ও রেঞ্জ তাঁর সমসাময়িক কোনো কন্ঠশিল্পীর ছিল না। ওই সময়কার জনপ্রিয় কন্ঠশিল্পীদের প্রায় সবাই একটি নির্দিষ্ট ছাঁচ বা গন্ডির মধ্যে সীমাবদ্ধ ছিলেন। কিন্তু রফি ফিল্মী গান, ভজন, কাওয়ালী, গজল, সেমি ক্লাসিকাল, ফোক, পপ, নজরুলগীতিসহ সব গানেই সমানভাবে দেখিয়েছেন দক্ষতা ও পারদর্শিতা। উপমহাদেশের কোনো পুরুষ শিল্পীদের মধ্যে আর কেউ এটা করতে পারেননি। </p>
<p>রোমান্টিক ও প্যাথোজ গানের অপ্রতিদ্বন্দ্বী সম্রাট হলেন মোহাম্মদ রফি। তাঁর গাওয়া ইয়ে মেরা প্রেমপত্র, রাহা গার্দিশোমে হারদম, খিলোনা জানকার, ইয়াদ না যায়ে বিতে দিনোকি, বাহারো ফুল বরসায়ো, না ঝটকো জুলফসে পানি, খিলোনা জানকার তুম, টুটে হুয়ে খাবোনে, তেরি পেয়ারি পেয়ারি সুরতকো, আনেসে উসকে আয়ে বাহার, পুকারতা চলা হু ম্যায়, ইয়ে রেশমি জুলফে ইত্যাদি শতবার শুনলেও আবেদন ফুরিয়ে যায় না, মনে হয় এই যেন প্রথমবার শুনছি। সময়ের চাহিদামতো রফি বার বার নিজেকে ভেঙ্গেছেন, গড়েছেন। তাই তো রফির গান সবসময় নতুন এবং প্রাসঙ্গিক, কখনো পুরোনো মনে হয় না। </p>
<p>ব্যক্তিজীবনে তিনি ছিলেন সদা হাস্যোজ্জ্বল, বিনয়ী ও পারিবারিক মানুষ। মুুম্বাইয়ের ফিল্ম জগতের জৌলুস তাঁকে স্পর্শ করতে পারেনি কখনো। বন্ধুত্বের খাতিরে অনেক সিনেমায় তিনি বিনা পারিশ্রমিকে গান করেছেন। কোনো গানের সুর ভালো লেগে গেলে তিনি পারিশ্রমিক নিতেন না। তিনি বহু দুঃস্থ সঙ্গীতশিল্পী ও পরিচালকের বিপদের সময় সাহায্যর হাত বাড়িয়ে দিয়েছেন, চ্যারিটি শোতে অংশ নিয়েছেন।</p>
<p>দীর্ঘ চার দশকের সঙ্গীত জীবনে মোহাম্মদ রফি হিন্দি ছাড়া ১৮টি ভাষায় গেয়েছেন প্রায় ২৮ হাজার গান। ছয়বার পেয়েছেন ফিল্মফেয়ার পুরস্কার। একবার পেয়েছেন জাতীয় পুরস্কার এবং ভারত সরকারের ‘পদ্মশ্রী’ খেতাব। তবে রফির সবচেয়ে বড় পুরস্কার হচ্ছে তাঁর গানের জন্য শ্রোতাদের শর্তহীন ভালোবাসা। মোহাম্মদ রফির ভুবনভোলোানো কন্ঠ হচ্ছে স্রষ্টার উপহার। তাঁর মতো মহান শিল্পীরা পৃথিবীতে আসে না বারবার। কারো কাছে মোহাম্মদ রফি হলেন উপমহাদেশের আধুনিক তানসেন কিংবা গ্রিক পুরানের সর্বকালের সেরা মানব গায়ক অর্ফিয়াস। রফি কন্ঠের আবেদন কালজয়ী, ফুরিয়ে যাবে না কখনো।<br />
 </p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/682/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>গজল সম্রাট মেহেদী হাসান, যার কন্ঠে কথা বলেন ঈশ্বর</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/679</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/679#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 05 Sep 2026 02:23:46 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=679</guid>

					<description><![CDATA[ষাট দশকের প্রথম দিকের কথা। মেহেদী হাসান তখনো গজল সম্রাট হয়ে উঠেননি। পল্লীগ্রামের একটি গানের জলসায় তাঁর ডাক পড়ে; যেখানে গানের শ্রোতা হলেন গ্রামের নিরক্ষর কৃষক। মেহেদী হাসান প্রথমে ‘গুলুমে...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>ষাট দশকের প্রথম দিকের কথা। মেহেদী হাসান তখনো গজল সম্রাট হয়ে উঠেননি। পল্লীগ্রামের একটি গানের জলসায় তাঁর ডাক পড়ে; যেখানে গানের শ্রোতা হলেন গ্রামের নিরক্ষর কৃষক। মেহেদী হাসান প্রথমে ‘গুলুমে রাঙ্গ ভারে’ গজলটি গেয়ে শোনান। গান শেষে প্রচন্ড করতালির মধ্যে গজলটি আবারো শোনাবার ফরমায়েশ আসে। মেহেদী হাসান শ্রোতাদের প্রতিক্রিয়া দেখে রীতিমত অবাক! ‘গুলুমে রাঙ্গ ভারে’ কবি ফয়েজ আহমদ ফয়েজের লেখা একটি অত্যন্ত উচ্চ মার্গের গজল যা শহরের শিক্ষিত গজল বোদ্ধাদেরও ধাঁধায় ফেলে দেয়। আজ সেই গজল সাধারণ কৃষকদের কাছে এত সমাদর পাবে সেটা তাঁর কাছে অবিশ্বাস্য ঠেকছিল। এর পর তিনি যতবার গজলটি শোনালেন ততবারই জোরালে অভিবাদন পেলেন। মেহেদী হাসান ধাঁধায় পড়ে গেলেন। </p>
<p>তখন শ্রোতাদের মধ্য থেকে একজন প্রবীণ মেহেদী হাসানের কাছে এসে বললেন, ‘তোমার কন্ঠে ঈশ্বরপ্রদত্ত এমন কিছু আছে যা সঙ্গীতের অভিধানে খুঁজে পাওয়া মুশকিল যাকে ‘মেহবুব সুর’ বলা হয়। তাই তোমার গান অজপাড়াগাঁয়ের কৃষকদেরও হৃদয় ছুঁতে পেরেছে; কবি ফয়েজের কাব্যের অর্ন্তনিহিত বাণী তাদের বোঝার প্রয়োজন হয়নি।’ এমনই ছিল মেহেদী হাসানের কন্ঠের যাদু। তাঁর গজল শুনে হয়তো তাই কিংবদন্তি শিল্পী লতা মুঙ্গেশকর বলেছিলেন, ‘মেহেদী হাসানের কন্ঠে বাস করেন স্বয়ং ঈশ্বর।’ প্রয়াত অপর এক কিংবদন্তি গায়ক মোহাম্ম রফি বলেছেন, ‘আমরা গান করি আম-জনতার জন্য আর মেহেদী হাসান গান করেন আমাদের জন্য।’ </p>
<p>সর্বকালের সেরা গজল শিল্পী হিসাবে মেহেদী হাসানকে মেনে নিয়েছেন সবাই। এইজন্য তাঁকে বলা হয় শাহেনশাহ্-ই-গজল। কেউবা আবার ভালোবেসে তাঁকে ডাকেন ‘খাঁ সাহেব’ বলে। খাইবার থেকে ঢাকা, কারাকোরাম হতে কণ্যাকুমারী পর্যন্ত তাঁর অসাধারণ গায়কী এবং কন্ঠের মাধুর্য্য আলো ছড়াচ্ছে লাখো কোটি সঙ্গীতপ্রেমী মানুষের অন্তরে। দীর্ঘদিন অসুস্থতার সাথে লড়াই করে ২০১০ সালের ১৩ জুন মৃত্যুকে আলিঙ্গন করেছেন গজল সম্রাট মেহেদী হাসান। </p>
<p>মেহেদী হাসানের জন্ম ১৯২৭ সালে ১৮ জুলাই, রাজস্থানের ঝুন ঝুন জেলার লুনা গ্রামে, কালাওয়ান্ত সঙ্গীত পরিবারে। ‘কালা’ মানে কলা বা শিল্প আর ‘ওয়ান্ত’ শব্দের অর্থ হল শিল্পী। তাঁর বাবা ওস্তাদ আজিম আলী খান এবং চাচা ওস্তাদ ইসমাইল খান ছিলেন ধ্রুপদ সঙ্গীতের প্রখ্যাত পন্ডিত। শৈশবে বাবা ও চাচার কাছেই মেহেদীর সঙ্গীতে হাতেখড়ি হয়। মেহেদীর প্রথম স্টেজ পারফর্মেন্স হল মাত্র বছর বয়সে বারোদার মহারাজার দরবারে। ৪০ মিনিট ধরে বারোদার মাহরাজার সামনে তিনি রাগ বসন্ত পরিবেশন করেন। এরপর শিশু মেহেদী ধ্রুপদি ও খেয়াল পরিবেশন করে সবাইকে তাক লাগিয়ে দেন। এভাবেই শুরু হয় ভুবনজয়ী এই শিল্পীর যাত্রা। </p>
<p>১৯৪৭ সালে দেশবিভাগের পর মেহেদীর পরিবার ভারত ছেড়ে পাকিস্তানের শাহিওয়াল এলাকায় চলে আসেন। মহেদী তখন ২০ বছরের টগবগে যুবক। নতুন দেশে অনিশ্চিত পরিস্থিতির মুখে আর্থিক সঙ্কটে পড়ে যায় তাঁর পরিবার। বেঁচে থাকার তাগিদে তাই জীবন সংগ্রামে নামতে হয় মেহেদী হাসানকে। কয়েকটি পাম্প, কিছু পুরোনো টায়ার ও যন্ত্রপাতি যোগাড় করে তিনি বাই-সাইকেল মেরামতের ব্যবসা শুরু করে দেন। এভাবে দিনে ১২-১৫ রুপি আয় করতেন যার মধ্যে ৫ রুপি বাবাকে দিয়ে দিতেন। </p>
<p>পরবর্তীতে ডিজেল ইঞ্জিন মেরামতের ডিপ্লোমা নিয়ে ভাওয়ালপুর ও সারেগোদা এলাকায় ট্রাক্টর ইঞ্জিন ফিটার এবং লাহোরের পাঞ্চলি ফিল্ম স্টুডিওতেও কিছুদিন কাজ করেন মেহেদী হাসান। তবে সবকিছু ছাড়িয়ে বুকের গভীরে সঙ্গীতের প্রতি দুর্নিবার আকর্ষণ অনুভব করতেন বলে কাজের ফাঁকে ফাঁকে তিনি নিয়মিত সঙ্গীতচর্চাও চালিয়ে যান। একজন বড় সঙ্গীতশিল্পী হতে হলে ফসফুসে জোর লাগে; বাবার এই পরামর্শ শুনে তিনি নিয়মিত শরীরচর্চা শুরু করেন। সকালে দৌড়াদৌড়ি এবং সন্ধ্যায় কুস্তিগীরদের আখড়ায় শরীরচর্চা, এই ছিল তাঁর রুটিন। উপরন্তু শরীরকে কৃশকায় রাখার জন্য খাবারের তালিকায় থাকতো দুধ, মাংস ও কাজু বাদাম। মেহেদী হাসান আক্ষেপ করে বলতেন, শরীরের প্রতি যত্নবান ছিলেন না বলে তার সমসাময়িক অনেক সম্ভাবনাময় শিল্পীর অকাল মৃত্যু হয়েছে।</p>
<p>সাফল্যের শীর্ষে আরোহন করতে মেহেদী হাসানের মতো কালজয়ী শিল্পীকেও ক্যরিয়ারের প্রথম দিকে কাঠখড়ি পোড়াতে হয়েছে। ক্যারিয়ারের শুরুতে তিনি লাহোরের বেশ কিছু অনুষ্ঠানে পারফর্র্ম করেন। কিন্তু তাতে সাফল্য আসেনি। অবশেষে ১৯৫৭ সালে রেডিও পাকিস্তানের করাচি স্টুডিওতে তিনি অডিশনের সুযোগ পান। অডিশনে মেহেদী হাসান প্রথমে ঠুমরি, তারপর একে একে রাগ খাম্বাজ, পিলু, দেশ, তিলক কমোদ গেয়ে শোনান। </p>
<p>রেডিও কর্মকর্তা জেড বুখারি এবং রফিক আনোয়ার তার গান শুনে মুগ্ধ হন। মেহেদী হাসান এ-গ্রেড ক্যাটাগরির শিল্পী হিসাবে কাজ পান। যদিও এ-গ্রেডের সম্মানী ছিল ১৫ রুপি; কিন্তু প্রতিভার স্বীকৃতি স্বরূপ মেহেদী হাসানের সম্মানী ৩৫ রুপি নির্ধারণ করা হয়। তার গলার ‘আকার’ (signature) ঠুমরি ও গজলের জন্য মানানসই ছিল। তাই তিনি বিশুদ্ধ উচ্চাঙ্গ সঙ্গীতের পরিবর্তে হালকা-ক্ল্যাসিকাল ও গজলের দিকে মনোনিবেশ করেন। তার গায়কীর স্বতন্ত্র ধারা ও মিষ্টি কণ্ঠ শ্রোতাদের নজর কাড়তে শুরু করে। মেহেদী হাসানের শিল্পী খ্যাতি ছড়িয়ে পড়ে দিকে দিকে। </p>
<p>পাকিস্তানী ফিল্মী গানের সর্বকালের সেরা গানগুলি মেহেদী হাসানেরই গাওয়া। তবে প্লেব্যাক শিল্পী হিসাবেও তার খ্যাতি তাৎক্ষণিক আসেনি। তাঁর প্রথম ফিল্মী গান হল শিকার ছায়াছবির ‘নাজার মিলতেহি দিল কি বাত কা চার্চা না হো যায়ে’। ১৯৫৬ সাল থেকে ৬১ পর্যন্ত তিনি মাত্র ৯টি ফিল্মী গান করেন যেগুলো তেমন সাড়া জাগাতে পারেনি। কিন্তু ১৯৬২ সাল ছিল তাঁর জন্য পয়মন্ত বছর। ওই বছর তিনি ৫টি ফিল্মী গান করেন তার মধ্যে তিনটি ছিল সুপার হিট। </p>
<p>অতঃপর ফিরিঙ্গী (১৯৬৪) ছবিতে ফয়েজ আহমদ ফয়েজের লেখা ও তাঁর বড় ভাই পন্ডিত গোলাম কাদিরের কম্পোজিশানে ‘গুলুমে রাঙ্গ ভারে’ গজল তাকে এনে দেয় গগনচুম্বি সাফল্য আর খ্যাতি। গুলাম কাদিরের কম্পোজিশনে আরো দুটি গজল ‘মোহাব্বাত কারণে ওয়ালে (হাফিজ হোসিয়ারপুরী)’ এবং ‘ভুলি বিছরী চান্দ উমিদে (রাজি তিরমিজী)’ সুপার হিট হয়। ঘুরে যায় মহেদেী হাসানের ভাগ্যের চাকা। এর পর তাঁকে আর ফিরে তাকাতে হয়নি। মেহেদী হাসানের অনেক ফিল্মী গান ছিল বড় বড় কবিদের লেখা গজল। দুরূহ গজলকে গীতের হালকা রং মেখে তিনি যেভাবে পরিবেশন করতেন, তাতে চলচ্চিত্রের সস্তা বাণিজ্যিক অবেদন ছাড়িয়ে মেহেদীর গানগুলোর মধ্যে শ্রোতারা ভিন্ন ধরনের স্বাদ খুঁজে পেতেন। এমন দুটো উদাহরণ হচ্ছে আহমেদ ফারাজের লেখা মাষ্টারপিস গজল ‘আবকে হাম বিছড়ে তো শায়েদ’ এবং রাগ আইমানের উপর রচিত ‘রাঞ্জিস হি সাহি’। </p>
<p>মেহেদী হাসান ধ্রুপদ সঙ্গীতের অঙ্গন থেকে ফিল্মী গানের জগতে আসেন। তাঁর রেওয়াজ চর্চিত কন্ঠে সব ধরনের গানই অমরত্ব পেয়েছে। কিন্তু আজকের যুগের অধিকাংশ শিল্পরা নিয়মিত অনুশীলনের মাধ্যমে গলা তৈরি না করে হিট গানের সন্ধানে কেবল শর্ট-কাট খোঁজেন বলে খুব অল্প সময়ের মধ্যেই তারা হারিয়ে যাচ্ছেন। গিটার হাতে তুলে নেয়ার আগে আমাদের নতুন প্রজন্মের শিল্পীদের সঙ্গীতের মৌলিক বিষয়গুলো যেমন রাগ, ঠাট, তাল সম্পর্কে জেনে নিয়ে গলার গাঁথুনী শক্ত করা উচিত, তাহলে চলার পথে হোঁচট খেতে হবে না। ক্ল্যাসিকাল সঙ্গীত রয়েছে যার দখলে, আধুনিক, পপ, ফিউশনসহ সঙ্গীত ভুবনটাই থাকবে তার দখলে। আজকের বলিউড কাঁপানো ওস্তাদ রাহাত ফতেহ আলী খান হলেন এর সেরা নিদর্শন।</p>
<p>মেহেদী হাসান পঁচিশ হাজারেরও বেশি গান গেয়েছেন। জিন্দেগী মে সাভি পিয়ার কিয়া কারতে হেয়, তেরে ভিগে বাদানকি খুশবু, পিয়ার ভারে দো শারমিলে নেয়ন, রোমান্টিক সঙ্গীতে যেমন ভিন্ন মাত্রা যোগ করেছে তেমনি এক নায়ে মোড়পে, মুঝে তুম নাজারছে, ইক হুসনেকি দেবী ছে মুঝে পেয়ার হুয়া থা, গায়কীর চূড়ান্ত মানদন্ড বলে ধরা হয়। মেহেদী হাসান পপস্টার ছিলেন না, কিন্তু ৭০ দশকের শেষের দিকে রবিন ঘোষের সুরে গাওয়া ‘কাভি ম্যায় সোচতা হু’, ‘মুঝে দিলছে না ভুলানা’ উপমহাদেশে ফিউশন মিউজিকের দ্বার খুলে দেয়। </p>
<p>মেহেদী হাসান উর্দু সাহিত্যের ছাত্র ছিলেন না। অথচ মীর, গালিব, ফয়েজ, আহমাদ ফারাজ কিংবা পারভীন শাকিরের মতো সেরা উর্দু কবিদের রচিত গজলে ব্যবহৃত শব্দ এবং ছন্দের নিগুঢ় বার্তা বোঝার ছিল তাঁর অসাধারণ ক্ষমতা। উর্দু গজলের কোন স্বরের ব্যাপ্তি কতটুকু কিংবা কোন শব্দের উপর কতটুকু জোর দিলে কাব্য স্তবকের মর্মাথ বেরিয়ে আসবে সেটা তার মতো করে কোনো গজল শিল্পী গাইতে পারেননি। মেহেদী হাসানের অনন্য গায়কীর জন্য অত্যন্ত জটিল রাগ-রাগিনীও শিশুর সহজ সরল মিষ্টি হাসির মতো শ্রোতাদের হৃদয়ে ঢেউ তোলে &#8211; ‘বাত কারনি মুঝে মুশকিল কাভি এয়সি তো নেহি (বাহাদুর শাহ জাফর)’। </p>
<p>মেহেদী হাসানের ভক্তরা ছড়িয়ে আছেন বিশ্বজুড়ে। নেপালের রাজা বিরেন্দ্র ছিলেন তাঁর গানের একনিষ্ঠ ভক্ত। একবার রাজার আমন্ত্রণে তিনি নেপালের রাজপ্রাসাদে গান পরিবেশন করছিলেন। ‘জিন্দেগী মে তো সাভহি পিয়ার কিয়া কারতে হ্যায়’ গানটি গাইবার সময় মেহেদী হাসান গানের কথা ভুলে যান। দর্শকদের সারি থেকে রাজা বীরেন্দ্র তৎক্ষনাত দাঁড়িয়ে গানের ভুলে যাওয়া লাইনটি নিজে গেয়ে শুনিয়ে দেন। এমনই ছিল তার জনপ্রিয়তা। ভারতের প্রাক্তন প্রধানমন্ত্রী ও কবি অটল বিহারী বাজপায়ী, কিংবদন্তি শিল্পী লতা, মোহাম্মদ রফি, অভিনেতা দিলীপ কুমার, জগজিৎ সিং, হরিহরন, তালাত আজিজ ও বলিউডের এই প্রজন্মের সেরা গায়ক সনু নিগামও মেহেদী হাসানের গানের একনিষ্ঠ অনুরাগী। </p>
<p>মেহেদী হাসানের মতো মহৎ শিল্পী ও তার সঙ্গীতকে ভৌগলিক সীমারেখা দিয়ে বাঁধা যায় না। প্রকৃত অর্থে তিনি কোনো দেশের নন। বাংলাদেশেও রয়েছে মেহেদী হাসানের অগনন ভক্ত। তাঁর গাওয়া বাংলা গান ‘হারানো দিনের কথা মনে পড়ে যায়’, রাজাসাহেব ছায়াছবির ‘ঢাকো যতনা নয়ন দু’হাতে’ এবং ‘তুমি যে আমার’ বাংলাদেশের সংগীতপ্রেমীরা চিরদিন মনে রাখবে। </p>
<p>মেহেদী হাসান গুটিকতক পাকিস্তানীদের মধ্যে একজন যিনি বাঙালিদের অধিকার হরণের জন্য পাক শাসক গোষ্ঠীকে ধিক্কার দেন। ১৯৮৫ সালে সার্ক সম্মেলন উপলক্ষ্যে সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানে অংশ নিতে ঢাকায় আসেন মেহেদী হাসান। তখন রেকর্ডিং স্টুডিওতে সাংবাদিক শরাফুল ইসলামকে দেয়া এক সাক্ষাৎকার থেকে জানা যায়, বায়ান্নর ভাষা আন্দোলন সম্পর্কে এই মহান শিল্পীর অপার শ্রদ্ধার কথা। ওই আলাপচারিতায় মেহেদী হাসান বাঙালির মুখের ভাষা কেড়ে নেয়ার জন্য পাকিস্তানী শাসকদের দায়ী করে ভাষা শহীদদের জন্য গভীর দুঃখ প্রকাশ করেন। </p>
<p>গজল গায়কীতে ভিন্ন ধারা প্রবর্তন করে গজলকে উৎকর্ষতার প্রান্তিক স্তরে নিয়ে গেছেন মেহেদী হাসান। মেহেদী হাসানের সাফল্য আমাদের উপমহাদেশে গজলকে পেশা হিসাবে নিতে শিল্পীদের অনুপ্রাণিত করেছে। আজ বিশ্বের দেশে দেশে গজল শিল্পীরা যে কনসার্টের আমন্ত্রণ পাচ্ছেন, তা মেহেদী হাসানেরই অবদান। মেহেদী হাসান আমাদের মাঝে নেই, তবে বিশ্বের গজলপ্রেমী মানুষের কাছে অমরত্ব পেয়েছে তাঁর সঙ্গীত।</p>
<p>ভুলি বিছরি চান্দ উমিদে চান্দ ফাসানে ইয়াদ আয়ে<br />
তুম ইয়াদ আয়ে অওর তুমহারে সাথ জামানে ইয়াদ আয়ে</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/679/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>সুরের যাদুকর মোহাম্মদ রফি &#124;&#124; ড. আব্দুল্লাহ আল মামুন</title>
		<link>https://mamoon.net/opinion/15</link>
					<comments>https://mamoon.net/opinion/15#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admi@mamoo252]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 29 May 2026 17:42:25 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Music]]></category>
		<category><![CDATA[Opinion]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://mamoon.net/?p=15</guid>

					<description><![CDATA[৩১শে জুলাই, ১৯৮০। বুকে প্রচন্ড ব্যাথা নিয়েও অ্যালবাম রেকর্ডিংয়ের কাজ শেষ করলেন মোহম্মদ রফি। সুদুর কোলকাতা থেকে আসা প্রয়োজককে ফিরিয়ে দিলেন না তিনি। স্টুডিও থেকে বাড়ী ফেরার পর ব্যাথা তীব্রতর...]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">৩১শে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুলাই</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৮০।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বুকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রচন্ড</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ব্যাথা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিয়েও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অ্যালবাম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রেকর্ডিংয়ের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাজ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শেষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুদুর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোলকাতা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">থেকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রয়োজককে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিরিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্টুডিও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">থেকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাড়ী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফেরার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ব্যাথা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তীব্রতর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাসপাতালে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তৈরী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তখন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চলছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পবিত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রমজান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মাস।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রোজা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রাখার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পানিও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্পর্শ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাসপাতালে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আগে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিবারকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিদায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জানিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বললেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শেষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কথা</span></span></span></span>, “<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মেরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দুয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কারনা</span></span><span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাসপাতাল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">থেকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাড়ী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়নি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এভাবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মাত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">৫৬</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বছর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বয়সে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিদায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপমহাদেশের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিংবদন্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরদিন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুক্রবার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পবিত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রমজানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শেষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুমআর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নামাজের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুম্বাইয়ের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুহু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কবরস্থানে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সমাহিত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শেষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাত্রায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অংশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেদিন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কষ্টের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চাদরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঢাকা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুম্বাই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শহরের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রাজপথে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নেমেছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শোকার্ত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঢল।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কেঁদে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বুক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভাসাচ্ছিলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবাই।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আকাশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভেঙ্গে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তখন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নেমেছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তুমুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বৃষ্টি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাথে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একাত্ম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রকৃতিও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাঁদছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অঝোর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ধারায়।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কারো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাত্রায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুম্বাই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শহরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সমাগম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আগে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কখনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়নি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শোক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বইতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রবাসে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কয়েকজন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভক্ত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আত্মহননের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পথও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বেছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এতোটাই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রিয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সমসাময়িক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মধ্যে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিতর্ক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উঠেছিল।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিশোর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কুমার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিতর্কের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইতি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">টেনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বলেছিলেন</span></span></span></span>, “<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোঃ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আমাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সময়কার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরুষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span><span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মান্না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বলেছিলেন</span></span></span></span>, “<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সকলের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কেউই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্পর্শ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span><span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাক্ষাৎকারে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লতা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুঙ্গেশকর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বলেছিলেন</span></span></span></span>, “<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বছরেও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কণ্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span><span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রাগিনী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চলচ্চিত্রের</span></span> <span lang="bn-IN">“</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাউরা</span></span><span lang="bn-IN">”</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিংবা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আজীব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দান্তান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হ্যায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মেরী</span></span><span lang="bn-IN">’</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানগুলো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাইতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সমস্যার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুখোমুখি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়েছিলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিশোর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কুমার।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পর্যায়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফিকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানগুলি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সম্পন্ন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিচালককে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনুরোধ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করেছিলেন।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মাদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্ম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯২৪</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সালের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">২৪</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ডিসেম্বর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভারতের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অমৃতসরের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছোটো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গ্রাম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোটলা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুলতান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সিংয়ে।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ডাকনাম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিকু।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শৈশবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গ্রামের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শ্যামল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছায়ায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফকির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাবাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আধ্যাত্মিক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মায়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভূবনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">টেনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসে।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরবর্তীতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বড়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভাইয়ের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বন্ধু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আবদুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হামিদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনুপ্রেরণাতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ওস্তাদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আবদুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ওয়াহিদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খান</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পন্ডিত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জীবন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লাল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মাট্টু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এবং</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিরোজ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজামির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীতজ্ঞের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শাস্ত্রীয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সংগীতের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাধনা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুরু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মাত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৩</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বছর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বয়সে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লাহোরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তখনকার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গায়ক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কুন্দনলাল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সায়গলের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সহযোগী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জীবনের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খালি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গলায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মঞ্চে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিবশেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তরুণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দরদী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাজারো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দর্শক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শ্রোতার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নেয়।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দর্শক</span></span></span></span>&#8211;<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্রোতাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাছ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">থেকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">থাকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আরো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনুরোধ।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অলইন্ডিয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লাহোরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাওয়ার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুযোগ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পান।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৪৪</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সালে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পাঞ্জাবি</span></span> <span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লচ্চিত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বালুচ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্লেব্যাকের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অভিষেক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলেও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বলিউডের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিন্দি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্লেব্যাক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুযোগ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৪৫</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সালে।</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাঁও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গৌরী</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছায়াছবির</span></span> <span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আজি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাবু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মে</span></span><span lang="bn-IN">”</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিন্দি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাওয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বলিউডের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভূবনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পথচলার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুরুতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নওশাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুপারস্টার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উঠেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নওশাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাথে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বেধে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপহার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৪৯টি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অসাধারণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৫২</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লালে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুক্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পাওয়া</span></span> <span lang="bn-IN">“</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বৈজু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাওরা</span></span><span lang="bn-IN">”</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নওশাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিবেশন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জীবনের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অন্যতম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শ্রেষ্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span lang="bn-IN">“</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দুনিয়াকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রাখওয়ালে</span></span><span lang="bn-IN">”</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানটির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্রোতাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাল্ট</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্ট্যাটাস।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এমনই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গলার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাদু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রেমিরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জীবনের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছায়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দেখতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেতেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মৃত্যুদন্ডপ্রাপ্ত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জনৈক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসামীকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সর্বশেষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইচ্ছের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কথা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জানতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চাওয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লোকটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জানালেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span lang="bn-IN">“</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দুনিয়াকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রাখওয়ালে</span></span><span lang="bn-IN">”</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফাঁসির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মঞ্চে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উঠতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চান।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৫১</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সালে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুক্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পাওয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপমহাদেশের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রঙিন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চলচিত্র</span></span> </span></span>&#8216;<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আন</span></span></span></span>&#8216; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাওয়া</span></span> </span></span>&#8221; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিলমে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চুপাকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়ার</span></span> </span></span>&#8216; &#8221; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মহাব্বত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চুমে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জিনকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাত</span></span></span></span>&#8221; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এহসান</span></span> </span></span>&#8221; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানগুলি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ব্যাপক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জনপ্রিয়তা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অর্জন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করে</span></span> </span></span>|</p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শংকর</span></span></span></span>&#8211;<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জয়কিষণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুটির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিচালনায়</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাহারো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বারসাও</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>, ‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চাহে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোয়ি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুঝে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জাংলি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাহে</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইত্যাদির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুখে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুখে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অসংখ্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জনপ্রিয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপহার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিচালক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রবি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শঙ্কর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শর্মার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৬০</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সালে</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চৌধবি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চান্দ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হো</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথমবারের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গায়ক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিসাবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিল্মফেয়ার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অ্যাওয়ার্ড</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রবির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরেই</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নীল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কমল</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাবুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দোয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লেতি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যা</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৯৬৮</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সালে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জাতীয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরস্কার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পান।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লক্ষিকান্ত</span></span></span></span>&#8211;<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়ারেলাল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুটির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সংগীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিচালনায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবচেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বেশি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করেছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সংখ্যা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">৩৬৯টি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুটির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরে</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চাহুঙ্গা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ম্যায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তুঝে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাঁঝ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সভেরে</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিল্মফেয়ার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরস্কার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এছাড়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিংবদন্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীতজ্ঞ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এস</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ডি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বর্মণের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরে</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পিয়াসা</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>, ‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাগজ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফুল</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>,‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কালা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাজার</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>, ‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কালা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পানি</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>, ‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাইড</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>&#8211; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুপারহিট</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাংলায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাওয়া</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ওই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দূর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিগন্ত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারে</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>, ‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নাই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আজ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মালা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চন্দন</span></span><span lang="bn-IN">’</span></span></span>, ‘<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আলগা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খোঁপার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাধন</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইত্যাদি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আজও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আলোড়িত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করে।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিন্দি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিল্মি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সূচনায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিংবদন্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নায়ক</span></span></span></span>&#8211;<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গায়ক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কে</span></span></span></span>.<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এল</span></span></span></span>. <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সায়গলের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘরানাকেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আদর্শ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিসাবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হত।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুকেশ</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিশোর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কুমার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শ্যামকুমার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জগম্ময়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মিত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সহ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অধিকাংশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্লেব্যাক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সায়গল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘরানাকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনুসরণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চেষ্টা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করতেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সায়গলের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘারানার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাইরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজস্ব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘারানার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সৃষ্টি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিকাশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘটানোই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভারতের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জগতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবচেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বড়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অবদান।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হালকা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেমি</span></span></span></span>&#8211;<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ক্ল্যাসিকাল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঢংয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাওয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মখমলি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খুব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সহজেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাধারণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">টানতো।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘরানার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনুসারী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হচ্ছেন</span></span> </span></span>&#8211; <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মহেন্দ্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাপুর</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উদিত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নারায়ন</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এস</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বালা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুব্রামানিয়াম</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সনু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিগাম</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহিত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চৌহান</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরেশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ওয়াদেকার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আজিজ</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাব্বির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কুমার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রমুখ।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পশ্চিম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাংলার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শ্যামল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মিত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এবং</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাংলাদেশের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বশীর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আহমেদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খুরশিদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আলমও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঘরানার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চলচ্চিত্র</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অভিনেতাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাথে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গলা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বসিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাইবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অসাধারণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দক্ষতা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাইবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আগে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অভিনেতার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কথা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বলার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ধরণ</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এবং</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সিকোয়েন্স</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিবিড়ভাবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পর্যবেক্ষণ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করতেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুনেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বুঝা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যেতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নায়কের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাইছেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুপার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিট।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাইতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নায়করাও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছবিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফিকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করানোর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিচালকদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শর্ত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বেধে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিতেন।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গলার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বহুমুখিতা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রেঞ্জ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সমসাময়িক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিলনা।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ওই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সময়কার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জনপ্রিয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবাই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নির্দিষ্ট</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছাঁচ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গন্ডির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মধ্যে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সীমাবদ্ধ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিলেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিন্তু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিল্মী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভজন</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাওয়ালী</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গজল</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেমি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ক্লাসিকাল</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফোক</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পপ</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নজরুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গীতি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সহ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানেই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সমানভাবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দেখিয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দক্ষতা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারদর্শিতা।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপমহাদেশের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরুষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মধ্যে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কেউ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এটা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নি।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রোমান্টিক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্যাথোজ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অপ্রতিদ্বন্দি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সম্রাট</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোঃ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গাওয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রেমপত্র</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রাহা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গার্দিশোমে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হারদম</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খিলোনা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জানকার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইয়াদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যায়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিনোকি</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাহারো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফুল</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বরসায়ো</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ঝটকো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুলফসে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পানি</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খিলোনা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জানকার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তুম</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">টুটে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হুয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খাবোনে</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তেরি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়ারি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়ারি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুরতকো</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আনেসে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উসকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাহার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুকারতা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চলা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ম্যায়</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রেশমি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুলফে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইত্যাদি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শতবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুনলেও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আবেদন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফুরিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যায়না</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যেনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথমবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শুনছি।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সময়ের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চাহিদা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিজেকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভেঙ্গেছেন</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গড়েছেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাইতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবসময়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নতুন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এবং</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রাসঙ্গিক</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কখনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরোনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ব্যক্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জীবনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছিলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সদা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাস্যোজ্জ্বল</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিনয়ী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারিবারিক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানুষ।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মুুম্বাইয়ের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিল্ম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জগতের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জৌলুস</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্পর্শ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারেনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কখনো।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বন্ধুত্বের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খাতিরে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনেক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সিনেমায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিনা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারিশ্রমিকে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করেছেন।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভালো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লেগে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পারিশ্রমিক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিতেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তিনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বহু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দুঃস্থ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিচালকের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিপদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সময়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাহায্যর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বাড়িয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দিয়েছেন</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চ্যারিটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শোতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অংশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">নিয়েছেন।</span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দীর্ঘ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দশকের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জীবনে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হিন্দি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছাড়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">১৮টি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভাষায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গেয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রায়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">২৮</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হাজার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গান।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ছয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফিল্মফেয়ার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরস্কার।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">একবার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পেয়েছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জাতীয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরস্কার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এবং</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভারত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সরকারের</span></span> <span lang="bn-IN">‘</span><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পদ্মশ্রী</span></span><span lang="bn-IN">’</span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খেতাব।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তবে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সবচেয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বড়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরস্কার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হচ্ছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্রোতাদের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শর্তহীন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভালবাসা।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভূবন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভোলানো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হচ্ছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিধাতার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপহার।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তাঁর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মতো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মহান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পৃথিবীতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আসে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বারবার।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কারো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কাছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোঃ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপমহাদেশের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আধুনিক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">তানসেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিংবা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গ্রিক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পুরানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সর্বকালের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সেরা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মানব</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গায়ক</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অর্ফিয়াস।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আবেদন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কালজয়ী</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ফুরিয়ে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাবেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">না</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কখনো।</span></span> </span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আজ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">উপমহাদেশের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কিংবদন্তি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পীর</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">৩৯তম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মৃত্যু</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বার্ষিকী।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">আগামী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জানুয়ারী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">৩</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চট্টগ্রাম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">থিয়েটার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ইনস্টিটিউট</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হলে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অনুষ্ঠিত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাচ্ছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মোহাম্মদ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গানের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিশেষ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীতানুষ্ঠান।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">স্মরণে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রথম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কোনো</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীতানুষ্ঠান</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হতে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">যাচ্ছে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চট্টগ্রাম</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শহরে।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">রফির</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">অসংখ্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ভক্তকূলের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জন্য</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এটা</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সুখবরই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বটে।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">এই</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীতায়োজনের</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">মধ্যমনি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">হচ্ছেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জনপ্রিয়</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কন্ঠ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শাহরিয়ার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">খালেদ।</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শাহরিয়ার</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সাথে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">জুটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বেধে</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বেশ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">কয়কটি</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">দ্বৈত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">পরিবেশন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">করবেন</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রিয়া</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">চক্রবর্তী।</span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify;">(<span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">লেখকঃ</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">বিশিষ্ট</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">গীতিকার</span></span></span></span>, <span style="font-family: Arial;"><span lang="ar-SA"><span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">সঙ্গীত</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">শিল্পী</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">ও</span></span> <span style="font-family: Nirmala UI;"><span lang="bn-IN">প্রকৌশলী</span></span></span></span>)</p>
<p style="text-align: justify;">
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://mamoon.net/opinion/15/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
